ΕΝΑΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ

 
π. Σεραφείμ Ρόουζ,(Aυγ 13, 1934 -Σεπ 2, 1982), η ζωή και τα έργα του - Ένας Αμερικανός ορθόδοξος διδάσκαλος (αφιέρωμα)

Επιμέλεια, Συλλογή Σοφία Ντρέκου

«Μην ανησυχείς για τη φιλοσοφική φύση μου. Όταν έγινα Ορθόδοξος Χριστιανός σταύρωσα εκουσίως τον νου μου και όλοι οι σταυροί που επωμίστηκα είναι μονάχα πηγή χαράς για μένα. Δεν έχασα τίποτα και κέρδισα τα πάντα». π. Σεραφείμ Ρόουζ

Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, στις ΗΠΑ, τη χώρα της μεγάλης σύγχυσης και (ας τολμήσω να το πω) αμαρτίας, έχουν ζήσει το 19ο και 20ό αιώνα αρκετοί ορθόδοξοι άγιοι. Οι περισσότεροι από αυτούς προέρχονται από τη Ρωσία και τη Σερβία, απ’ όπου έφυγαν λόγω της αθεϊστικής ιδεολογίας των κομμουνιστικών καθεστώτων και των διωγμών κατά της Εκκλησίας που διαπράττονταν εκεί.

Ιδιαίτερα η πολιτεία της Αλάσκας έχει ήδη μια πολύτιμη ορθόδοξη κληρονομιά του 19ου αιώνα, είτε με Ρώσους αγίους (όπως ο άγιος Ιννοκέντιος, που θανατώθηκε από τοπικούς μάγους, ο μεγάλος ασκητής του νησιού Σίτκα άγιος Γερμανός κ.ά.) είτε με ιθαγενείς (Αλεούτους), όπως οι άγιοι Πέτρος ο Νεομάρτυρας και Ιάκωβος Νετσέτωφ, Αλεούτος από μητέρα (βλ. Γ. Πιπεράκι, καθηγητής της Ιατρικής Αθηνών, «Άγιοι της Αλάσκας – Ορθόδοξο Συναξάρι», εκδ. Μυριόβιβλος, και στο διαδίκτυο oodegr.com/synaxaristis/agioi_alaskas).

Στις ΗΠΑ κοιμήθηκε και ο μεγάλος πνευματικός Πατέρας της Σερβίας άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς (1880-1956), που αιχμάλωτος στο Νταχάου είχε απευθύνει ένα συγκλονιστικό χριστιανικό κείμενο σε όλους τους λαούς της Ευρώπης (το οποίο δημοσιεύεται στο βιβλίο «Ορθόδοξος Εκκλησία και Οικουμενισμός» του καθηγητή του Παν/μίου Βελιγραδίου αγιου Ιουστίνου Πόποβιτς), και που σήμερα τα έργα του εκδίδονται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εν Πλω.

Όμως ήρθε η ώρα ο λευκός άνθρωπος της Αμερικής (που πήγε εκεί ως κατακτητής και απελπισμένος μετανάστης) να δώσει τον πρώτο καρπό στην παγκόσμια Ορθόδοξη Εκκλησία. Πρόσφατα κυκλοφόρησε η συγκλονιστική βιογραφία του π. Σεραφείμ Ρόουζ (1931-1982), κατά κόσμον Γιουτζήν Ντένις Ρόουζ, από το Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνιας, ένα βιβλίο που θεωρώ απολύτως απαραίτητο να διαβάσει κάθε σκεπτόμενος άνθρωπος.

Προικισμένος, ευφυής, ωραίος, όχι πλούσιος, άριστος μαθητής με πολλές υποτροφίες, αλλά πρόωρα ώριμος, μοναχικός και στοχαστικός, ο Γιουτζίν (Ευγένιος) ήταν ένα κολεγιόπαιδο μεσοαστικής προέλευσης, που έμοιαζε να βγήκε από τον «Κύκλο των Χαμένων Ποιητών». Ανήσυχος και πνευματικά διψασμένος μέχρι αίματος, πέρασε από τη φιλοσοφία, την αθεΐα, το μπητνίκ και κατέληξε στο βουδισμό ζεν. Πτυχιούχος των Ασιατικών Γλωσσών στην Ακαδημία Ασιατικών Σπουδών του Σαν Φρανσίσκο και μάστερ στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, υπήρξε μαθητής και συνεργάτης του καθηγητή Τζι Μινγκ Σιεν, τον οποίο βοήθησε να μεταφράσει το Ταό Τε Κινγκ και άλλα κλασικά έργα από τα αρχαία κινεζικά.

Μετά από σοβαρή μαθητεία στις ανατολικές παραδόσεις, ασπάστηκε την Ορθοδοξία, για την οποία είχε ασαφή ιδέα, λόγω του συγκλονιστικού αισθήματος που ένιωσε την πρώτη φορά που παρακολούθησε τη θεία λειτουργία του ρωσικού ναού της Θεοτόκου (παλιού καθεδρικού) στο Σαν Φρανσίσκο. 

Ωστόσο η μεταστροφή του δεν ήταν ραγδαία και ενθουσιώδης, αλλά σταδιακή και προσεχτική. Επέλεξε το μοναχικό βίο παίρνοντας το όνομα του Ρώσου αγίου του 19ου αιώνα Σεραφείμ του Σάρωφ, μελέτησε βαθύτατα κι έζησε σε μια καλύβα στα δάση του Νόουμπλ Ριτζ, στη βόρεια Καλιφόρνια. Υπήρξε δε και πνευματικό παιδί του γίγαντα της φιλανθρωπίας με την παιδική ψυχή αγίου Ιωάννη Μαξίμοβιτς του Θαυματουργού (1896-1966), ενός παγκόσμιου αγίου, που το άφθαρτο σώμα του βρίσκεται στο Σαν Φρανσίσκο.

► Η μεταστροφή του π. Σεραφείμ Ρόουζ με την καντάτα του Μπαχ που του άλλαξε την ζωή

Δυο από τα έργα του, που κυκλοφόρησαν παράνομα και στην Ε.Σ.Σ.Δ. κι έχουν μεταφραστεί ακόμα και στα μαλαγιαλάμ της νότιας Ινδίας, κυκλοφορούν και στα ελληνικά: «Η ορθοδοξία και η θρησκεία του μέλλοντος» (ο διάλογος της ορθοδοξίας με τη πανθρησκειακή πνευματικότητα της Νέας Εποχής, που ανακατεύει διαλογισμό και άλλες ασιατικές πρακτικές και διδασκαλίες με δυτικό μυστικισμό) και «Η ψυχή μετά το θάνατο – Οι μεταθανάτιες εμπειρίες στο φως της ορθόδοξης διδασκαλίας», που πραγματεύεται ένα θέμα πολύ γνωστό και συζητούμενο σήμερα. Και τα δύο έχουν εκδοθεί από την Αδελφότητα του Αγίου Γερμανού της Αλάσκας, στην Πλατίνα της Καλιφόρνιας, που ο π. Ρόουζ ήταν ένας από τους ιδρυτές της. Η ίδρυση της Αδελφότητας του Αγίου Γερμανού ευλογήθηκε με επιστολή από τον μέγα Γέροντα της εποχής μας αγιο Σωφρόνιο Σαχάρωφ, ο οποίος ήταν φίλος του αγίου Ιωάννη Μαξίμοβιτς.

Στα γραπτά του φαίνεται πως η ορθοδοξία δεν είναι μια δογματική αγκύλωση, αλλά μια παγκόσμια διδασκαλία βασισμένη σε γνήσιες και επαληθευμένες πνευματικές εμπειρίες. Άλλωστε ο ίδιος, αν και ποτέ δε νόθευσε την ορθοδοξία ούτε «αλληθώρισε» πουθενά, σε ιστορικό επίπεδο εκτιμούσε τη γνήσια σκέψη όλων των πολιτισμών, ιδιαίτερα της Κίνας (ταοϊσμό και κομφουκιανισμό). Βλ. το άρθρο του The Chinese Mind, που προήλθε από ένα ειδικό μάθημα στον Άγιο Γερμανό το 1981 και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Τhe Orthodox Word» το 1991. «Όταν γίνεσαι χριστιανός» έλεγε, «καμιά πραγματική αλήθεια που είχες διδαχτεί μέχρι τότε δεν χάνεται».

Όταν, το 1991, μέλη της Αδελφότητας του Αγ. Γερμανού επισκέφτηκαν την Όπτινα, που είχε πρόσφατα λειτουργήσει ξανά ως μοναστήρι, είδαν αναρτημένο στο ιστορικό κελί του αγίου στάρετς Αμβροσίου ένα πορτρέτο του π. Σεραφείμ, ο οποίος εθεωρείτο από τους μοναχούς της Όπτινα στυλοβάτης της παράδοσής τους, ενώ οι εκδόσεις της Αδελφότητας του Αγ. Γερμανού για τους αγίους γέροντες της Όπτινα τους είχαν βοηθήσει να ανασυστήσουν τις αρχές της μονής τους (βίος π. Σεραφείμ, τόμ. Β', σελ. 454-455).

Ο π. Σεραφείμ κοιμήθηκε σε ηλικία 48 ετών μετά από μια σύντομη αλλά εξαιρετικά βασανιστική ασθένεια και, μετά την κοίμησή του, έχουν σημειωθεί πολλά περιστατικά που φανερώνουν την αγιότητά του (δεν έχει αναγνωριστεί επίσημα, γιατί είναι πολύ νωρίς). Στο τελευταίο κεφάλαιο της βιογραφίας του αναφέρονται μερικά.

Η βιογραφία του έχει γραφτεί από τον ιερομόναχο Δαμασκηνό Κρίστενσεν (πρώην βουδιστή Αμερικανό, που μεταστράφηκε στην Ορθοδοξία) και έχει εκδοθεί σε τρεις τόμους, που όμως κυκλοφορούν ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο. Ιδίως ο πρώτος τόμος, που περιγράφει την πορεία του π. Σεραφείμ από την απόλυτη άρνηση του Θεού προς την Ορθοδοξία, είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα σημαντικότερα χριστιανικά αναγνώσματα των τελευταίων δεκαετιών. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μυριόβιβλιος (τηλ. 210-3214565).

Σημειωτέον ότι η μεταστροφή στην Ορθοδοξία Αμερικανών που εγκαταλείπουν την προηγούμενη θρησκεία τους (είτε προέρχονται από τον προτεσταντισμό, είτε από το βουδισμό είτε από τον απλό αθεϊσμό ή αγνωστικισμό) δεν είναι μόδα ανθρώπων που δεν ξέρουν τι γυρεύουν στη ζωή τους, αλλά καρπός μεγάλης αγωνίας και τελικά πνευματικής ωριμότητας. 

Αυτό φαίνεται με σαφήνεια στο βίο του π. Σεραφείμ, αλλά και σε ένα άλλο σημαντικό βιβλίο, με τίτλο «Από το βουδισμό στο Χριστό – Εμπειρίες μεταστροφής», που εκδόθηκε πρόσφατα από το μοναστήρι του Μήλεσι (διακινείται από τις εκδόσεις Σταμούλη), καθώς και στο «Καλώς ήρθατε στο σπίτι σας» του π. Πήτερ Γκίλκουϊστ (εκδ. Ακρίτας), που εξιστορεί την πορεία μιας μεγάλης ομάδας προτεσταντών, που, μετά από προσεχτική έρευνα, κατέληξαν στο ότι η Ορθοδοξία διατηρεί την αρχαία αυθεντική εκδοχή του χριστιανισμού και όλοι μαζί έγιναν ορθόδοξοι. Στο διαδίκτυο βλ. σημαντικά σχετικά άρθρα «Ιεραποστολή: Η Ορθοδοξία στα μήκη και τα πλάτη τού πλανήτη και η ιστορία τής Χριστιανικής επέκτασης» στο http://www.oodegr.com/oode/ierapostoli/ierapostoli.htm

Ο π. Σεραφείμ Ρόουζ και η «ασθένεια της ορθότητας»

Αποσπάσματα από το βιβλίο του ιερομονάχου Δαμασκηνού

π.Σεραφείμ Ρόουζ, Η ζωή και τα έργα του, εκδ. Μυριόβιβλος,

Τόμ. Γ', σελ. 175-179, 186-188, 302-307.

Ο π. Σεραφείμ αναφέρεται στις διαμάχες μεταξύ ορθοδόξων. Στο βιβλίο δίνονται παραπομπές για όλα τα παραθέματα από κείμενα του π. Σεραφείμ, αλλά εδώ τις παραλείπουμε.

«Ανεξάρτητα από το πόσο «σωστός» μπορεί να είσαι στις διάφορες θέσεις σου,θα πρέπει επίσης να είσαι ευγενικός και διπλωματικός. Το πρώτο και σημαντικό πράγμα δεν είναι διόλου το “σωστό”, αλλά η χριστιανική αγάπη και η αρμονία. […] Ο ζήλος που παρουσιάζεις για τις ακολουθίες στην αγγλική, η ψαλμωδία του εκκλησιάσματος κ.λ.π., δεν είναι καταρχήν κατά Θεόν ζήλος, δεν είναι βασισμένος στον Χριστιανισμό· είναι, αντίθετα, μόνο επίμονο ίδιον θέλημα, ένα σύμπτωμα της “ασθένειας της ορθότητας” που πλήττει τόσο πολλούς νεοφώτιστους και τους οδηγεί κατευθείαν στην καταστροφή…» (σελ. 202-203).

«Η μόνη έγνοια μου είναι να αποφύγω μια περιττή δημόσια ''διαπάλη'' μεταξύ μελών της μίας και ίδιας Ορθόδοξης Εκκλησίας» (σελ. 305).

Διαβάστε, παρακαλώ, ολόκληρη την ανάρτηση εδώ.

«Τρεις απλές αρχές ζωής που έμαθα από τον π. Σεραφείμ Ρόουζ»Από τo βιβλίο του π.Σεραφείμ Ρόουζ. Η ζωή και τα έργα του, τόμ. Γ'

Ο π. Αλέξιος θυμάται τρεις απλές αρχές ζωής που έμαθε από τον π. Σεραφείμ. «Τις έμαθα» λέει, «όχι τόσο πολύ από τα βιβλία του π. Σεραφείμ όσο από αυτά που μου είπε σε διάφορες ομιλίες κατά τα χρόνια που πέρασαν. Η πρώτη από αυτές τις αρχές είναι:

«Είμαστε προσκυνητές σ’ αυτήν τη γη και δεν υπάρχει τίποτα μόνιμο για μας εδώ», πρέπει συνεχώς να τον θυμόμαστε αυτό. Είμαστε απλώς παρεπίδημοι. Αυτή η ζωή είναι μόνο η αρχή μιας συνέχειας που δεν θα τελειώσει ποτέ. Τείνουμε να τη μεταχειριστούμε σαν να είναι μόνιμη και απαίσια σημαντική από την άποψη των σταυροδρομιών και της εκπαίδευσης και της προόδου και όλων εκείνων των πραγμάτων. Αλλά όλα θα πεθάνουν μαζί μας θα πεθάνει το σώμα μας• τίποτα από αυτά δεν θα πάει μαζί μας στον άλλο κόσμο.

Ο π. Σεραφείμ θέλησε να μας διδάξει αρχές που θα μας κρατούσαν στην σωστή θέση καθόλη τη διάρκεια της ζωής και θα μας στήριζαν στις νέες και διαφορετικές καταστάσεις, τις περιστάσεις και τα προβλήματα. Επομένως, εάν πήγαινες σε αυτόν με μια ερώτηση για κάποιο ιδιαίτερο θέμα, μπορεί ή όχι να εξέταζε εκείνο το συγκεκριμένο πρόβλημα, αλλά θα έδινε μια αρχή με την οποία κάποιος θα μπορούσε να αξιολογήσει ο ίδιος το πρόβλημα και να καταλήξει σε ένα ευλόγα νηφάλιο και αξιόπιστο συμπέρασμα. Αυτό είναι που κρυβόταν πίσω από την υπενθύμισή του σε μας πως είμαστε προσκυνητές σε αυτήν τη γη.

Αυτό είναι μια αρχή, μια προϋπόθεση. Εξετάστε όλα τα προβλήματα που έχουμε αντιμετωπίσει την περασμένη εβδομάδα ή τον μήνα, όλα τα πράγματα στην ιδιωτική ζωή μας που φαίνονται πολύ σημαντικά και μας εκνευρίζουν, συγχύζουν, που μας κάνουν να ανησυχούμε ή φοβόμαστε• και έπειτα ας σκεφτούμε ότι, εάν είχαμε θυμίσει στους εαυτούς μας ότι είμαστε μόνο προσκυνητές εδώ, τα πιο πολλά από τα «ζητήματά μας» είναι πολύ ασήμαντα, και πόση διαφορά θα είχε κάνει αυτό στην ποιότητα της ημέρας μας, της εβδομάδας μας, της ζωής μας.

Μια δεύτερη αρχή που ο π. Σεραφείμ με δίδαξε ήταν ότι η ορθόδοξη πίστη μας δεν είναι «κάτι» το ακαδημαϊκό. Αυτό ίσως φανεί περίεργο να ειπωθεί επειδή έχουμε τα δεδομένα των ογκωδών βιβλίων των αγίων Πατέρων και των ιερών ακολουθιών της Εκκλησίας, και επίσης των βίων των Αγίων – υπάρχουν τόσα πολλά. Φυσικά, υπάρχει ένα ακαδημαϊκό επίπεδο σ’ όλο αυτό το σύνολο, αλλά δεν είναι αυτή η ουσία. Ο π. Σεραφείμ μου έγραψε μια φορά: «Μην αφήσετε ποτέ κανένα να πάρει όλα τα βιβλία μακριά από σας. Αλλά μην μπερδέψετε την ανάγνωση των βιβλίων με το πραγματικό νόημα, το οποίο είναι η βίωση της Ορθοδοξίας». Ή Ορθοδοξία, μου είπε, δεν είναι τόσο πολύ θέμα του νου. Είναι ένα βίωμα, και είναι της καρδιάς. 

Μια φορά, όταν περπατούσαμε κάπου στην περιοχή του μοναστηριού, τον ρώτησα, «Πάτερ Σεραφείμ, ποιά είναι η αγαπημένη σας εικόνα της Θεοτόκου»; Σταμάτησε και είπε, «Δεν είναι κάποια». «Αυτό είναι αδύνατον!”, είπα – «ο καθένας έχει μια αγαπημένη εικόνα της Θεοτόκου – ποιά είναι η δική σας;». Σταμάτησε πάλι και με κοίταξε, πραγματικά με κατάπληξη, και είπε, «Δεν καταλαβαίνεις; Μ’ αρέσει πολύ το όλον της Θεοτόκου». 

Αυτή ήταν μια πολύ βαθιά απάντηση: δεν μπορείς μόνο να διαλέξεις μία εικόνα και να πεις αυτή είναι η καλύτερη, ή αυτή είναι εκείνη που συμπαθώ περισσότερο. Είναι πράγματι το σύνολο, το όλον! Σε περιστάσεις όπως αυτή, ο π. Σεραφείμ ήταν σε θέση να μου υπενθυμίσει επανειλημμένα ότι η Ορθοδοξία πρέπει να βιωθεί, όχι μόνο να διαβαστεί, να μελετηθεί ή να γραφτεί κάτι σχετικά.

Η τρίτη αρχή ήταν πιθανώς η σημαντικότερη όλων. Ο π. Σεραφείμ μου είπε, «Εάν δεν βρεις τον Χριστό σε αυτήν τη ζωή, δεν θα Τον βρεις στην άλλη». Για ένα χριστιανό της Δύσης, αυτή είναι μια καταπληκτική δήλωση. Τί σημαίνει αυτό πρακτικά; Δεν μιλούσε αυτός για τη μυστική εμπειρία ή δεν είχε τα οράματα ή κάτι παρόμοιας φύσεως. Καθένας που γνωρίζει τον π. Σεραφείμ συνειδητοποιεί ότι θα είχε μείνει μακριά από τέτοιου είδους συζήτηση. Αυτό που εννοούσε με το να “βρεις τον Χριστό» σε αυτήν τη ζωή είναι, πως κάποιος πρέπει πρώτα να εστιάζει στον Χριστό διαρκώς, ημέρα και νύχτα. 

Αυτό δεν αποτελεί μία συνήθεια προσευχής, όπως κάνει κάποιος στις εικόνες όταν βάζει το καπέλο του για να βγει από την πόρτα. Μάλλον, πρόκειται για την περίπτωση που κάποιος έχει στον νου του τον Χριστό όλη την ημέρα, σε κάθε περίσταση, σε κάθε ευκαιρία – να υψώνει κάποιος την καρδιά και τον νου του σε Αυτόν. Ο π. Σεραφείμ συνήθιζε να μου λέει, αναφερόμενος στην Καινή Διαθήκη: «Ο Θεός είναι αγάπη κι όποιος ζει μέσα στην αγάπη ζει μέσα στον Θεό, κι ο Θεός μέσα σε αυτόν… Η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο» (Α Ιωάν. 4:16,18). 

Βλέπετε, ήμουν ένα άτομο που φοβόταν, έτσι θα έλεγε, τέτοιου είδους λόγια. Και έπειτα θα εξηγούσε, “Καλά, εμείς δεν μπορούμε να έχουμε τέλεια αγάπη για τον Θεό, ή τον καθένα, επειδή είμαστε ατελείς. Η αγάπη του Θεού είναι τέλεια. Αλλά εάν κατοικούμε στην αγάπη και ο Θεός είναι αγάπη, κατόπιν ο Θεός κατοικεί σε μας. Και αυτός είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους ερχόμαστε όλο και πιο κοντά, συνεχώς πιο κοντά, στον Χριστό σε αυτό τον κόσμο“. Και έτσι γινόμαστε λιγότερο φοβισμένοι έναντι της ζωής και των άλλων ανθρώπων, των προκλήσεων και των δυσκολιών.

Άλλα εδάφια που του άρεσε να αναφέρει ήταν, «Μικρά μου παιδιά, έφτασε το τέλος» (Ά Ίωάν. 2:18), και «Μη φοβάσαι το μικρό μου ποίμνιο. Σ’ εσάς ευαρεστήθηκε ο Πατέρας σας να δώσει τη βασιλεία του» (Λουκ. 12:32). Στα επόμενα χρόνια θυμήθηκα που ο π. Σεραφείμ επαναλάμβανε τέτοια εδάφια σε μένα – και έρχονταν στον νου μου σε περιόδους φόβου και κινδύνου. Αυτά τα εδάφια ήταν μια ιδιαίτερη ανάπαυση και παρηγοριά για μένα κατά την περίοδο της ξαφνικής ανάπαυσης της Ματιούσκας μου ["Ν": εννοεί την πρεσβυτέρα του, τη σύζυγό του], η οποία συνέβη αρκετά χρόνια αφότου ο π. Σεραφείμ είχε αφήσει αυτόν τον κόσμο. Αλλά, φυσικά, η μεγαλύτερη ανάπαυση από όλα, κατά τον θάνατό της, ήταν που γνώριζα ότι τώρα ήταν μαζί του.

Τελικά, θα επιθυμούσα να πω, με πολύ μεγάλη πεποίθηση, ότι ο π. Σεραφείμ βρήκε τον Χριστό σε αυτήν τη ζωή. Δεν μπορείς να δώσεις κάτι που δεν έχεις, και αυτός είχε τόσα πολλά να δώσει. Από αυτό μπορούμε να ξέρουμε ότι ο Χριστός κατοίκησε πράγματι μέσα σε αυτόν». Orthodoxy of the Heart - Father Seraphim Rose and the Orthodox Christians of Africa.

Ένας Αμερικανός ορθόδοξος διδάσκαλος:π. Σεραφείμ Ρόουζ – Η ζωή και τα έργα του καθ. Θεόδωρου Ι. Ρηγινιώτη

Εκδόσεις Μυριόβιβλιος, από ΟΟΔΕ.

ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΘΑΥΜΑ

1. «Τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου» 

Στὴν ἀρχὴ τῆς δημοσίας δράσεως τοῦ Κυρίου,εἶναι ἡ ὥρα κατὰ τὴν ὁποία ὁ Κύριος ἐπιλέγει τοὺς ἄμεσους συνεργάτες Του καὶ τοὺς καλεῖ νὰ Τὸν ἀκολουθήσουν στὸ ἔργο Του. Ἤδη ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Πρόδρομος εἶχε ὑποδείξει στοὺς μαθητές του νὰ ἀκολουθήσουν τὸν Χριστό. Κάποιοι μάλιστα, ὅπως ὁ Ἰωάννης κι ὁ Ἀνδρέας, ἔσπευσαν νὰ Τὸν γνωρίσουν καὶ προσωπικά. Τώρα τοὺς ἀναζητᾶ ὁ ἴδιος ὁ Κύριος γιὰ νὰ τοὺς καλέσει νὰ γίνουν Μαθητὲς καὶ Ἀπόστολοι. Τοὺς βρῆκε στὴ λίμνη τῆς Γαλιλαίας τὴν ὥρα τῆς ἐργασίας τους. Ψαράδες ἦταν, καὶ γιὰ νὰ ζήσουν ἔπρεπε νὰ παλεύουν κάθε μέρα μὲ πλοῖα καὶ δίχτυα... Πλησίασε πρῶτα τὰ δύο ἀδέλφια, τὸν Πέτρο καὶ τὸν Ἀνδρέα. Ἐκείνη τὴν ὥρα ἔριχναν τὰ δίχτυα τους στὴ θάλασσα. Τοὺς λέγει λοιπόν: «δεῦτε ὀπίσω μου καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων»· ἀκολουθῆστε με, καὶ θὰ σᾶς κάνω ἱκανοὺς νὰ ἁλιεύετε ἀνθρώπους καὶ νὰ τοὺς ἑλκύετε στὴ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Ἀμέσως τότε οἱ δύο ἀδελφοὶ ἄφησαν τὰ δίχτυα τους καὶ Τὸν ἀκολούθησαν. Ἔπειτα ὁ Κύριος προχώρησε καὶ εἶδε ἄλλους δύο ἀδελφούς, τὸν Ἰάκωβο καὶ τὸν Ἰωάννη. Αὐτοὶ ἑτοίμαζαν τὰ δίχτυα τους μέσα στὸ πλοῖο μαζὶ μὲ τὸν πατέρα τους, τὸν Ζεβεδαῖο. Κάλεσε κι αὐτοὺς ὁ Χριστός, κι ἐκεῖνοι ἀμέσως ἄφησαν τὸ πλοῖο καὶ τὸν πατέρα τους καὶ Τὸν ἀκολούθησαν. Αὐτοὶ ἦταν οἱ τέσσερις πρῶτοι μαθητὲς ποὺ κάλεσε ὁ Χριστὸς κοντά Του. Καὶ εἶναι πράγματι ἀξιοπρόσεκτο τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Κύριος δὲν προτίμησε νὰ καλέσει μορφωμένους ἢ κοινωνικὰ καταξιωμένους ἀνθρώπους. Θὰ μποροῦσε νὰ προσεγγίσει τοὺς ἄρχοντες τοῦ Ἰσραὴλ καὶ νὰ συνεργαστεῖ μὲ νομοδιδασκάλους ποὺ ἦταν καταρτισμένοι καὶ διέθεταν καὶ ἐμπειρία ἀπὸ τὴ διδασκαλία στὶς Συναγωγές. Δὲν τὸ ἔκανε ὅμως. Διότι τὸ ἔργο τοῦ Χριστοῦ δὲν εἶναι κάποιο ἀνθρώπινο ἐγχείρημα, ἀλλὰ τὸ θεῖο ἔργο τῆς σωτηρίας τοῦ κόσμου. Γι’ αὐτὸ καὶ δὲν χρειάζεται νὰ στηριχθεῖ στὸ μυαλὸ ἢ στὶς ἱκανότητες τῶν ἀνθρώπων οὔτε στὴν κοσμικὴ δύναμη καὶ ἐπιρροὴ κάποιων κοινωνικῶν τάξεων. Ὅπως λέγει ὁ ἀπόστολος Παῦλος, ὁ Θεὸς διάλεξε «τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου», δηλαδὴ αὐτοὺς ποὺ ὁ κόσμος θεωρεῖ ἀνόητους, γιὰ νὰ καταντροπιάσει ὅσους παρουσιάζονται ὡς δυνατοί (A΄ Κορ. α΄ 27). Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ τεράστια διάδοση τοῦ Εὐαγγελίου καὶ ἡ ἐξάπλωση τοῦ Χριστιανισμοῦ δὲν ἔγινε ἀπὸ κατὰ κόσμον ἱκανοὺς ἀνθρώπους ἀλλὰ ἀπὸ ἁπλοὺς καὶ ταπεινοὺς Μαθητὲς τοῦ Χριστοῦ, συνιστᾶ ἕνα θαῦμα μοναδικὸ ποὺ φανερώνει ὅτι ὁ παντοδύναμος Κύριος εἶναι ποὺ ἔδινε τὴ χάρη καὶ τὴ δύναμη γιὰ τὴν ἐπιτέλεση τοῦ ἔργου. Ἄλλωστε, ὁ Χριστὸς δὲν εἶπε «ἐλᾶτε νὰ γίνετε ἁλιεῖς ἀνθρώπων», ἀλλὰ «ἐλᾶτε νὰ σᾶς κάνω ἁλιεῖς ἀνθρώπων». Διότι Ἐκεῖνος δίνει τὴ χάρη Του γιὰ νὰ ἐπιτελεῖται κάθε ἔργο καὶ διακονία μέσα στὴν Ἐκκλησία. Οἱ τυχὸν ἱκανότητες καὶ τὰ χαρίσματα τῶν ἀνθρώπων καρποφοροῦν μόνο, ὅταν ἐγκεντρίζονται στὴν ὑπακοὴ τοῦ Χριστοῦ· ὅταν δηλαδὴ καλλιεργοῦνται μὲ φρόνημα ταπεινὸ καὶ ἐκζήτηση τῆς θείας βοήθειας.

 

 2. Τὸ «εὐαγγέλιον τῆς βασιλείας» 

 Ἀφοῦ λοιπὸν ὁ Κύριος κάλεσε τοὺς πρώ­τους Μαθητές Του, ξεκίνησε νὰ περιοδεύει ὅλη τὴ Γαλιλαία διδάσκοντας στὶς Συναγωγὲς τῶν Ἰουδαίων. Καὶ κήρυττε ἐκεῖ «τὸ εὐαγγέλιον τῆς Βασιλείας», τὸ χαρμόσυνο ἄγγελμα ὅτι πλησίαζε ὁ χρόνος τῆς πνευματικῆς Βασιλείας, ποὺ θὰ ἔφερνε στοὺς ἀνθρώπους τὴν ἀπολύτρωση καὶ τὴ χαρά. Καὶ θεράπευε κάθε εἴδους ἀσθένεια καὶ ἀδιαθεσία ποὺ συναντοῦσε στὸ λαό. Εὐαγγέλιο! Λέξη ποὺ περιβάλλεται μὲ ἱερότητα καὶ αὐθεντία. Στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ σημαίνει τὴν καλὴ εἴδηση ἢ καὶ τὴν ἀγγελία νίκης. Στὴν Ἐκκλησία ἡ λέξη αὐτὴ σημαίνει κάτι πολὺ περισσότερο ἀπὸ χαρ­μόσυνη ἀγγελία. Ὅπως γράφει ὁ κορυφαῖος Σέρβος θεολόγος τῆς ἐποχῆς μας ἅγιος Ἰουστίνος Πόποβιτς, τὸ Εὐαγγέλιο δὲν εἶναι ἁπλῶς μία καινούργια, ἀνώτερη φιλοσοφία ἢ ἠθικὴ διδασκαλία· εἶναι «αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ Χριστός: ἡ ζωή Του, ἡ διδασκαλία Του, τὸ ἔργον Του, ὁ θάνατός Του, ἡ ἀνάστασίς Του, ἡ ἀνάληψίς Του, ἡ Ἐκκλησία Του». Ὁ ἴδιος πάλι ὑπογραμμίζει μὲ ἔμφαση: «Ἀληθινὸ “εὐαγγέλιο” γιὰ τὸν ἄνθρωπο δὲν ὑπάρχει ἄνευ τοῦ Θεανθρώπου καὶ ἐκτός τοῦ Θεανθρώπου... Τί εἶναι “Εὐαγγέλιο”; Εὐαγγέλιο εἶναι πᾶν ὅ,τι ὁ Χριστὸς ἔφερε μαζί Του ὡς Θεὸς ποὺ κατέβηκε ἀπὸ τὸν οὐρανὸ στὴ γῆ, καὶ ὅ,τι ἔκανε χάριν ἡμῶν ὡς Θεάνθρωπος, καὶ ὅ,τι μᾶς ἔδωσε ὡς Σωτὴρ στὸ θεανθρώπινο Σῶμα Αὐτοῦ, τὴν Ἐκκλησία» (Ἁγ. Ἰουστίνου Πόποβιτς, «Ἄνθρωπος καὶ Θεάνθρωπος, Κεφάλαια Ἐκκλησιολογικά», § 47 καὶ § 13). Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ προσέγγιση τοῦ Εὐαγγελίου δὲν ἐπιτυγχάνεται μὲ τρόπο ὀρθολογικὸ ἀλλὰ μυστηριακὸ καὶ ἐκκλησιαστικό. Κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ κατανοήσει καὶ νὰ ἑρμηνεύσει τὸ Εὐαγγέλιο, ἂν δὲν ζεῖ «ἐν Χριστῷ» κι ἂν δὲν μετέχει στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ εἶναι τὸ Σῶμα τοῦ Χριστοῦ. Μόνο μέσα στὴν Ἐκκλησία ζοῦμε τὸ «εὐαγγέλιον τῆς βασιλείας» ὡς δυνατότητα θείας ζωῆς ἀλλὰ καὶ ὡς προσδοκία «ἄλλης βιοτῆς» στὴν αἰωνιότητα. ΟΣΩΤΗΡ2112

ΑΓΙΟΣ ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ ΠΟΠΟΒΙΤΣ

1946, στην κομμουνιστική Γιουγκοσλαβία. Ένας στρατιώτης μπαίνει με το όπλο στο ιερό την ώρα της θείας Λειτουργίας και διατάζει τον ιερέα να βγει έξω. «Δεν βγαίνω. Θα τελειώσω τη θεία Λειτουργία πρώτα!», λέει ατάραχα εκείνος. «Αν θέλεις, εκτέλεσέ με». Τότε ο στρατιώτης τον αναγκάζει με τη βία να σταματήσει. Ο ιερέας συλλαμβάνεται και φυλακίζεται.

Ποιος είναι αυτός ο ατρόμητος ιερωμένος;

–Ο άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς, ο σύγχρονος Άγιος της Εκκλησίας μας, ο μεγάλος Σέρβος Θεολόγος, ο υπερασπιστής της Ορθοδοξίας.
Δεν φοβόταν τον θάνατο, γιατί πίστευε στην Ανάσταση.

«Αυτός ο κόσμος θα ήταν μια φρικτή ειρωνεία, αν ο άνθρωπος δεν ήταν δυνατότερος από τον θάνατο», έλεγε.
Στην πίστη ήταν ασυμβίβαστος. Δεν χαριζόταν στους αιρετικούς, ενώ ήταν και άσπονδος εχθρός του Οικουμενισμού, δηλαδή της παγκόσμιας κίνησης που διακηρύττει ότι έχει σκοπό την ένωση όλων των χριστιανικών ομολογιών, αλλά προχωρεί σε απαράδεκτες υποχωρήσεις στην πίστη. Πολέμησε ιδιαίτερα τον παπισμό.
Ο λόγος του ηχούσε σαν βροντή:

«Στην ιστορία του ανθρωπίνου γένους υπάρχουν τρεις κυρίως πτώσεις: του Αδάμ, του Ιούδα, του Πάπα».
Μιλούσε με λόγια πύρινα, σαν τους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης και στον λόγο του δεν μπορούσες να αντισταθείς.
«Αδελφοί μου, ο κόσμος δεν αντέχει μακριά από τον Θεό. Δεν αληθεύει ότι υπάρχουν άθεοι. Υπάρχουν μόνο όσοι λατρεύουν τον Θεό και οι ειδωλολάτρες».

Κάποτε είχε γράψει σε ένα χαρτόνι τη λέξη ΗΣΥΧΙΑ, όταν δίδασκε σε μία Εκκλησιαστική Σχολή, και το κρέμασε στον τοίχο ενός διαδρόμου. Οι μαθητές όμως το έσκισαν και το πέταξαν. Όταν το έμαθε, τους μίλησε το βράδυ στην τραπεζαρία με τέτοιον τρόπο, ώστε δύο από αυτούς πήγαν κλαίγοντας και του ζητούσαν συγχώρηση.
Ζούσε ασκητικά, με προσευχή και κατάνυξη και είχε πολύ ζωντανή σχέση με τους Αγίους.

Παραμονή του Αγίου Νικολάου βρισκόταν στη φυλακή. Διηγείται ο ίδιος: «Έψαλα το τροπάριο του Αγίου Νικολάου και τον παρακάλεσα να έχω ένα καθαρό πουκάμισο για τη γιορτή. Μόνο αυτό ήθελα. Τα μεσάνυχτα ήρθε ένας νεαρός παρτιζάνος (=αντάρτης): ʺΚύριε Πόποβιτς, λέει, ελάτε να ντυθείτε με τα δικά σας ρούχα. Είστε ελεύθερος. Πείτε μας μόνο πού θα πάτεʺ».

Και αυτός ο τόσο δυναμικός άνθρωπος είχε μία ευαίσθητη ψυχή.

Βάδιζε κάποια φορά πάνω στο γρασίδι. «Πάτερ, γιατί δεν βαδίζετε στο πλακόστρωτο;», τον ρώτησαν. «Για να μην πατήσω κανένα μυρμηγκάκι και του στερήσω τη ζωή». Θαύμαζε τα έργα του Θεού και υποκλινόταν σε όλη τη φύση.

***

Ο βίος του αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς

Γεννήθηκε το 1894 στη Βράνια της Σερβίας σε ιερατική οικογένεια που είχε δώσει επτά γενιές ιερωμένων. Αυτό εξάλλου φανερώνει και το επώνυμο Πόποβιτς (=Παπαδόπουλος). Από την ευσεβή μητέρα του διδάχθηκε την ευλάβεια στην προσευχή και τη νηστεία.

Από μικρός μελετούσε την Αγία Γραφή και τους βίους των Αγίων και εμπνεόταν. Όταν τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο, πήγε στην Εκκλησιαστική Σχολή του αγίου Σάββα στο Βελιγράδι, όπου αξιώθηκε να έχει δάσκαλο τον φωτισμένο άγιο Νικόλαο Βελιμίροβιτς. Εκεί άναψε μέσα του η μεγάλη φωτιά της αγάπης για τον Κύριο, η οποία έμεινε άσβεστη μέχρι την τελευταία του αναπνοή. Το 1916 έλαβε το μοναχικό σχήμα και πήρε το όνομα του αγίου μάρτυρα και φιλοσόφου Ιουστίνου, γιατί αγαπούσε και το μαρτύριο και τη φιλοσοφία.

Πηγαίνει για θεολογικές σπουδές στην Αγία Πετρούπολη και τις συνεχίζει στην Οξφόρδη.

Το 1919 γυρίζει στην πατρίδα του και τοποθετείται ως καθηγητής θεολογίας στο Σρέμσκι Κάρλοβτσι. Ο Πατριάρχης της Σερβίας όμως τον κατευθύνει στην Ελλάδα για επιπλέον σπουδές, «για να γίνει περισσότερο ορθόδοξος». Στην Αθήνα ο π. Ιουστίνος παρέμεινε δύο χρόνια. Το 1926 πήρε το διδακτορικό του δίπλωμα στην Πατρολογία. Στα επόμενα έτη εργάστηκε σε διάφορες Εκκλησιαστικές Σχολές της πατρίδας του και από το 1935 πήρε την έδρα της Δογματικής στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου.

Με την εγκαθίδρυση της κομμουνιστικής εξουσίας στη Γιουγκοσλαβία το 1945 διώχθηκε από το Πανεπιστήμιο μαζί με άλλους 200 καθηγητές. Το 1946 στη Μονή Σούκοβο του Πίροτ στη νότια Σερβία τον συνέλαβαν και τον φυλάκισαν. Λίγο έλειψε μάλιστα να τον εκτελέσουν. Διωγμένος από το Πανεπιστήμιο, δίχως κάποια σύνταξη, στερημένος από τα θρησκευτικά και πολιτικά του δικαιώματα, έζησε ουσιαστικά έγκλειστος στη μικρή γυναικεία μονή των Αρχαγγέλων στο Τσέλιε του Βάλιεβο. Οι πολιτικές αρχές τον κατασκόπευαν και πολλές φορές του απαγόρευαν την έξοδο. Όμως, παρά τις δύσκολες συνθήκες, εκείνος προσευχόταν αδιάλειπτα, νήστευε αυστηρά και λειτουργούσε καθημερινά μνημονεύοντας εκατοντάδες ονόματα. Είχε το χάρισμα των δακρύων και πολλές φορές στο ιερό έβρεχε το φελόνιό του με άγια δάκρυα. Ήταν ένας γλυκύτατος πνευματικός πατέρας, που έδινε ανεκτίμητες συμβουλές, ενώ συγχρόνως συνέχιζε το ιεραποστολικό του έργο μελετώντας και συγγράφοντας.

Η φήμη του εξαπλώθηκε γρήγορα και πέρασε τα σύνορα της Σερβίας. Έτσι τον επισκέπτονταν στο Μοναστήρι και πολλοί Έλληνες.

Εκοιμήθη εν Κυρίῳ στις 25 Μαρτίου 1979.

Τα θαύματα στον απέριττο τάφο του στη μονή Τσέλιε είναι πάρα πολλά.

Στις 29 Απριλίου 2010 η Ορθόδοξη Σερβική Εκκλησία τον κατέταξε στο Ορθόδοξο εορτολόγιο. Η μνήμη του τιμάται στις 14 Ιουνίου.

***

Η μεγάλη κληρονομιά

Ο άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς ήταν από τους μεγαλύτερους Ορθόδοξους θεολόγους του 20ού αιώνα. Μας άφησε ένα πολύτομο συγγραφικό έργο. Πολλά έργα του μεταφράστηκαν στα ελληνικά και σε άλλες γλώσσες. Η τρίτομη Δογματική του αποτελεί ακριβέστατο οδηγό στην Ορθόδοξη πίστη και ζωή. Άλλο μνημειώδες έργο του είναι οι Βίοι των Αγίων σε 12 τόμους και η Ερμηνεία της Καινής Διαθήκης σε 7 τόμους.

Στα έργα του κυριαρχεί η αγάπη του για το Πρόσωπο του Θεανθρώπου Χριστού και η προσήλωσή του στη γραμμή των Πατέρων της Ορθοδοξίας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι και όταν επέκρινε τις αιρέσεις με δριμύτατο τρόπο, αλλά και όταν ασκούσε κριτική κατά της άθεης κομμουνιστικής ιδεολογίας, η οποία υποσχόταν έναν ψεύτικο παράδεισο εδώ στη γη, η κριτική του δεν είχε ούτε σταγόνα μίσους!
Γιατί μέσα στην ευαίσθητη ψυχή του υπήρχε μόνο αγάπη∙ η αγάπη στον Θεάνθρωπο Χριστό!

«Δεν θέλω ούτε τη ζωή, ούτε τον θάνατο χωρίς Εσένα, γλυκύτατε Κύριε!… Ας με θανατώσετε με όποιον τρόπον θέλετε, αλλά χωρίς τον Χριστό δεν θέλω τίποτε…».

Ας έχουμε τις πρεσβείες του.

Νεφέλη

Βασικές πηγές:

-Ἐπισκόπου Ἀθαν. Γιέβτιτς, Βίος τοῦ Ὁσίου Πατρός Ἰουστίνου Πόποβιτς, Ἐκδ. Νεκτ. Παναγόπουλος, Ἀθήνα 2001

-Ἅγιος Ἰουστίνος Πόποβιτς – Ἡ ζωή του (ταινία ἀπό τήν Ἱερά Μονή Ἀρχαγγέλων Τσέλιε Βάλιεβο) https://www.youtube.com/watch?v=T37GBQOyQ_Q

Περιοδικό “Προς τη ΝΙΚΗ”, Ιούνιος 2021

«Χριστός Ανέστη» , ὁ θάνατος νικήθηκε κατά κράτος, και μας χαρίζεται ἡ αιώνια ζωή

Τὴν ἱερὴ καὶ πανευφρόσυνη νύχτα τῆς Ἀναστάσεως, τότε ποὺ οἱ καμπάνες ἠ­­­­­χοῦν πανηγυρικὰ καὶ χαρμόσυνα· τότε ποὺ οἱ πιστοὶ συναγμένοι γύρω ἀπὸ τοὺς λαμπροφορεμένους ἱερεῖς ψάλλουν χαρούμενα τὸ νικητήριο παιάνα «Χριστὸς ἀνέστη», ὅλα ἀλλάζουν ξαφνικὰ καὶ ἀπρόσμενα μέσα μας καὶ γύρω μας. Τὰ πρόσωπα λάμπουν. Οἱ καρδιὲς σκιρτοῦν. Οἱ ψυχὲς ἀ­­­γάλλονται καὶ χαίρουν. Τὸ σκοτάδι τῆς νύχτας ἐξοστρακί­ζεται ἀπὸ τὴ φωταψία τῆς Ἀναστάσεως. Τὸ ψεῦδος ποὺ φαινόταν νὰ νικᾶ στὶς προηγούμενες μέρες τῶν Παθῶν τοῦ Κυρίου μας, φυγαδεύεται ἀπὸ τὴν ἀπαστράπτουσα ἀλήθεια. Ὁ θάνατος νικᾶται κατὰ κράτος ἀπὸ τὴ ζωή. Ἡ λύπη κι ὁ πόνος παραχωροῦν τὴ θέση τους στὴ χαρὰ καὶ τὴν ἀγαλλίαση. Μιὰ χαρὰ ποὺ δὲν ἔχει καμία σχέση μὲ ὅ,τι ὁ κόσμος ὀνομάζει ἢ ζεῖ ὡς χαρά. Μιὰ χαρὰ θεόσδοτη, πνευματική, ἁγία καὶ ἀνεκλάλητη. Τὴ χαρὰ τῆς Ἀναστάσεως. «Χριστὸς ἀνέστη» ψάλλουμε ὅλοι μας αὐτὴ τὴ φωταυγὴ νύχτα τῆς Ἀναστάσεως καὶ σκιρτοῦμε, καθὼς ἀναπηδοῦν ἐντός μας ἀλλεπάλληλα τὰ κύματα τῆς χαρᾶς ἀπὸ τὴ νίκη ποὺ πήγασε ἀπὸ τὸ μοναδικό, τὸ κοσμοϊστορικὸ καὶ σωτήριο γεγονὸς τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ. Καὶ αἰσθανόμαστε τὴν ἴδια ἐκείνη χαρὰ νὰ συνεχίζεται ἀδιάπτωτη ἕως ἐμᾶς καὶ νὰ διαχέεται σ’ ὅλη τὴν κτίση. Τὴ χαρὰ ποὺ πρωτογεύτηκαν οἱ Μυροφόρες ἐκεῖνο τὸ πρωινό, καθὼς ὁ ἄγγελος τὶς πληροφοροῦσε ὅτι ὁ ἀγαπημένος τους Χριστὸς δὲν βρισκόταν νεκρὸς ἐντὸς τοῦ μνημείου. Ἄκουσαν τότε τὴν τόσο γνώριμη φωνὴ τοῦ Κυρίου: «Χαίρετε...» (Ματθ. κη΄ [28] 9). Καὶ ἡ χαρὰ διαπότισε τὶς ὑπάρξεις τους. Τὴ χαρὰ ποὺ πρωτοαισθάνθηκαν οἱ μαθητὲς τοῦ Κυρίου, καθὼς μέσα στὸ ὑπερῶο τῆς ἀπομονώσεώς τους στέκονταν βουβοί, μὲ νεκρὲς τὶς ἐλπίδες τους, κι ἄκουσαν τὴν τόσο γνώριμη φωνὴ τοῦ Κυρίου, ποὺ παρουσιάστηκε Ἀναστημένος ἀνάμεσά τους. Τότε ἡ χαρὰ πῆρε τὴ θέση τῆς θλίψεως καὶ ἀναπτέρωσε τὸ φρόνημά τους. «Ἐχάρησαν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον» (Ἰω. κ΄ [20] 20). Ἔγινε ἀκριβῶς ὅπως τοὺς τὸ εἶχε ὑποσχεθεῖ λίγο καιρὸ πρίν, ὅπως τοὺς τὸ εἶχε προείπει: «Πάλιν ὄψομαι ὑμᾶς καὶ χαρήσεται ὑμῶν ἡ καρδία, καὶ τὴν χαρὰν ὑμῶν οὐδεὶς αἴρει ἀφ’ ὑμῶν» (Ἰω. ιϚ΄ [16] 22). Θὰ σᾶς δῶ καὶ πάλι μετὰ τὴν Ἀνάστασή μου, καὶ θὰ χαρεῖ τότε ἡ καρδιά σας, καὶ κανεὶς δὲν θὰ μπορεῖ νὰ σᾶς ἀφαιρέσει αὐτὴ τὴ χαρά. Τὴ χαρὰ ποὺ διαχέεται καὶ πλημμυρίζει τὸ σκοτεινὸ καὶ θλιμμένο Ἅδη. Τὸν φοβερὸ καὶ μακάβριο χῶρο ὅπου παρέμεναν αἰῶνες ἀλύτρωτες οἱ ψυχὲς τῶν νεκρῶν. Καὶ τώρα; Τώρα οἱ ψυχὲς ποὺ πιστεύουν, σκιρτώντας, πηδώντας καὶ χορεύοντας τρέχουν. Τρέχουν ἀπὸ ἀσυγκράτητη χαρὰ καὶ ἐνθουσιασμὸ ἀπερίγραπτο. Ἐγκαταλείπουν τὸ σκοτεινὸ καταγώγιό τους καὶ σπεύδουν πρὸς τὸ φῶς «ἀγαλλομένῳ ποδί, Πάσχα κροτοῦντες αἰώνιον». Ἡ ἴδια χαρὰ διαχέεται καὶ στοὺς οὐρανούς. Προκαλεῖ ἀνέκφραστο συναγερμὸ χαρᾶς σ’ ὁλόκληρο τὸν οὐράνιο ἀγγελικὸ κόσμο. «Οὐρανός τε καὶ γῆ καὶ τὰ καταχθόνια», ὅλα γεμίζουν φῶς. Ὅλα ξεχειλίζουν ἀπὸ χαρά. «Οὐρανοὶ μὲν ἐπαξίως εὐφραινέσθωσαν, γῆ δὲ ἀγαλλιάσθω», ἐπιμένει νὰ προτρέπει ὁ ἱερὸς ὑμνωδός. «Ἑορταζέτω δὲ κόσμος, ὁρατός τε ἅπας καὶ ἀόρατος. Χριστὸς γὰρ ἐγήγερται, εὐφροσύνη αἰώνιος». Ἀνάσταση! Ὅλα σκιρτοῦν ἀπὸ χαρά. Ἀκόμη καὶ αὐτὴ ἡ ἄλογη κτίση. Ζεῖ κι αὐτὴ τὴν ἀνακαίνισή της. «Σήμερον πᾶσα κτίσις ἀγάλλεται καὶ χαίρει, ὅτι Χριστὸς ἀνέστη καὶ ᾅδης ἐσκυλεύθη». ❁ ❁ ❁ «Χαρᾶς τὰ πάντα πεπλήρωται» μὲ τὴν Ἀνάσταση τοῦ Κυρίου μας. Γιατὶ ὁ θάνατος νικήθηκε κατὰ κράτος, καὶ μᾶς χαρίζεται ἡ αἰώνια ζωή. Μᾶς προσφέρεται ἡ σωτηρία. Κατατροπώνεται ὁ διάβολος καὶ καταστρέφεται τὸ κεντρί του, ἡ ἁμαρτία. Γι’ αὐτὸ καὶ καθένας μας αἰσθάνεται καὶ πρέπει νὰ αἰσθάνεται χαρὰ βαθιὰ καὶ ἁγία κάθε φορὰ ποὺ λέει ἢ ἀκούει τὸ «Χριστὸς ἀνέστη». Καὶ ὅπως εὔστοχα σημειώνει ὁ ἅγιος Ἰουστῖνος Πόποβιτς: «Ὅταν ὅλα τὰ αἰσθήματα τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὅλαι αἱ σκέψεις του συγκεντρωθοῦν εἰς τὴν βροντὴν τοῦ πασχαλινοῦ αὐτοῦ χαιρετισμοῦ: ‘‘Χριστὸς ἀνέστη!’’, τότε ἡ χαρὰ τῆς ἀθανασίας σείει ὅλα τὰ ὄντα, κι αὐτὰ ἐν ἀγαλλιάσει ἀπαντοῦν ἐπιβεβαιοῦντα τὸ πασχάλιον θαῦμα: “Ἀληθῶς ἀνέστη!”» (Ἄνθρωπος καὶ Θεάνθρωπος, σελ. 45-46). Αὐτὸ ποὺ αἰσθανόταν, ζοῦσε καὶ διαλαλοῦσε διαρκῶς ἕνας ἄλλος μεγάλος Ἅγιος, ὁ ἅγιος Σεραφεὶμ τοῦ Σάρωφ. Γι’ αὐτὸ καὶ ὅλους τοὺς προσφωνοῦσε καὶ τοὺς χαιρετοῦσε λέγοντας: «Χριστὸς ἀνέστη! χαρά μου!».ΟΣΩΤΗΡ2109

ΜΕ ΘΥΣΙΑ ΚΑΙ ΚΟΠΟ. Ο ΠΟΘΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΕΟ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΚΟΠΟ!

Διηγοῦνται ἕνα περιστατικὸ ἀπὸ τὴ ζωὴ τοῦ ἁγίου Ἰουστίνου Πόποβιτς. Τοῦ μεγάλου αὐτοῦ Σέρβου θεολόγου καὶ προσφάτως ἀναγνωρισθέντος Ἁγίου τῆς Ἐκκλησίας. Πρέπει νὰ ἦταν τὸ ἔτος 1929, δηλαδὴ ὅταν ὁ Ἅγιος ἦταν σὲ ἡλικία 35 ἐτῶν. Ἦταν καλοκαίρι, καὶ ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Βράνιε μὲ προορισμὸ τὸ Μοναστήρι τοῦ ἁγίου Προχόρου. Πήγαινε συχνὰ στὸ Μοναστήρι αὐτό, μὲ τὸ ὁποῖο καὶ εἶχε ἰδιαίτερο σύνδεσμο, γιατὶ εἶχε μεγάλη ἀγάπη στὸν ἅγιο Πρόχορο. Ἦταν ἤδη καθηγητὴς Πανεπιστημίου στὴ Θεολογικὴ Σχολὴ στὸ Βελιγράδι. Ὁ δρόμος μέχρι τὸ Μοναστήρι ἦταν δύσβατος καὶ γι’ αὐτὸ ἀρκετὰ κουραστικός. Ὁ Ἅγιος, γιὰ νὰ ὑπερνικᾶ αὐτὲς τὶς δυσκολίες, χρησιμοποιοῦσε κάποιο ἁπλὸ αὐτοκίνητο, γιὰ νὰ διασχίσει τὸν βουνήσιο δρόμο ποὺ ὁδηγοῦσε στὸ Μοναστήρι. Σὲ μιὰ λοιπὸν τέτοια ἐπίσκεψή του συνάντησε στὸ δρόμο του μιὰ γερόντισσα, κι ἀμέσως κατάλαβε ὅτι κι αὐτὴ κατευθυνόταν μὲ τὰ πόδια πρὸς τὸ Μοναστήρι. Τότε ὁ Ἅγιος ἔκανε νόημα στὸν ὁδηγὸ νὰ σταματήσει καὶ προσκάλεσε τὴ γριούλα νὰ ἀνέβει στὸ αὐτοκίνητο, γιατί, ὅπως τῆς ἐξήγησε, κι ἐκεῖνος πήγαινε ὅπου καὶ αὐτή. 

 –Σ’ εὐχαριστῶ, παιδί μου, τοῦ ἀπάντησε ἡ γριούλα, ἀλλὰ ἐγὼ εἶμαι φτωχή. 

 Ὁ Ἅγιος τότε τῆς χαμογέλασε καὶ τὴ διαβεβαίωσε ὅτι δὲν θὰ πλήρωνε τίποτε, μιὰ καὶ τὸ αὐτοκίνητο ἦταν νοικιασμένο ἀπὸ ἐκεῖνον. Τότε ἡ γερόντισσα τοῦ εἶπε: 

 –Δὲν τό ’πα γι’ αὐτό, παιδί μου. Ἀλλὰ ἐπειδὴ ἐγὼ εἶμαι φτωχή, δὲν ἔχω τίποτα ἄλλο νὰ προσφέρω στὸν Ἅγιο πέρα ἀπὸ τὸν κόπο μου αὐτό. 

 Τότε ὁ Ἅγιος χτύπησε μεμιᾶς τὸ μέτωπό του ὡς ἔνδειξη κατάπληκτου θαυμασμοῦ καὶ μονολόγησε: 

 –Ἄχ, Ἰουστίνε, ἔγινες καθηγητὴς Θεολογίας, κι ὅμως! Τὴν εὐσέβεια αὐτῆς τῆς γερόντισσας ἀπέχεις πολὺ γιὰ νὰ τὴ φτάσεις. 

 Στράφηκε τότε καὶ πάλι στὸν ὁδηγό. Τὸν πλήρωσε, κατέβηκε ἀπὸ τὸ αὐτοκίνητο καὶ συνέχισε πεζὸς μαζὶ μὲ τὴ γριούλα τὸν ὑπόλοιπο δρόμο ἕως τὸ Μοναστήρι. 

 Στὴν ἐποχὴ τῶν ἀνέσεων καὶ τῆς λογικῆς ἴσως ἀδυνατοῦμε νὰ ἐννοήσουμε βαθύτερα τὴν προσφορὰ τῆς γριούλας ἀλλὰ καὶ τὸν θαυμασμὸ τῆς ἐνέργειάς της ἀπὸ τὸν Ἅγιο. Γιατὶ μάθαμε στὴν ἄνεση καὶ στὶς εὐκολίες. Γιατὶ ἀπεχθανόμαστε τὸν κόπο καὶ τὴν κακοπάθεια. Ὅλα τὰ μποροῦμε πλέον μὲ τὸ πάτημα ἑνὸς κουμπιοῦ. Μάθαμε νὰ δωρίζουμε ἀπὸ τὸ περίσσευμα, ὄχι ἀπὸ τὸ ὑστέρημα. Καὶ στὸ Θεὸ καὶ στοὺς ἀνθρώπους. Μάθαμε ν’ ἀγαποῦμε ἀπὸ συμφέρον ἢ ἔστω ἀπὸ συμπάθεια καὶ ὄχι ἔμπονα καὶ θυσιαστικά. Γι’ αὐτὸ καὶ αὐθόρμητα ἀναδύεται τὸ ἐρώτημα: Γιατί πρέπει νὰ κουραστοῦμε; Ἔχει ἀνάγκη ὁ Θεὸς τὴ σωματική μας καταπόνηση;Ὄχι φυσικά. Ὁ Θεὸς δὲν ἔχει νὰ ὠφεληθεῖ σὲ τίποτε ἀπὸ τὴ δική μας ἄσκηση. Ὅμως ἡ ἄσκηση εἶναι ἡ μητέρα τοῦ ἁγιασμοῦ, καὶ ἡ κακοπάθεια ἡ γεννήτρα τῆς ἀρετῆς. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ κατάκτηση τῆς ὁποιασδήποτε ἀρετῆς προϋποθέτει κόπο, ἄ­­­σκηση καὶ προσπάθεια, γιὰ νὰ φέρει καρπό. Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος εἶναι ψυχοσωματικὴ ἑνότητα, καὶ τὸ σῶμα βοηθᾶ τὴν ψυχή, ὅπως ἐπίσης καὶ ἡ ψυχὴ ἐκφράζεται καὶ μὲ τὸ σῶμα. Προσευχὴ θέλεις νὰ κάνεις; Χρειάζεται κόπος. Νὰ γονατίσεις, νὰ σταθεῖς ὄρθιος, νὰ συγκεντρώσεις τὸ μυαλό σου. Στὴ Λατρεία θέλεις ἀπερίσπαστος νὰ συμμετέχεις; Κι ἐδῶ κόπος χρειάζεται γιὰ νὰ συγκεντρωθεῖς καὶ νὰ ἐκφράζεσαι προσευχητικὰ ὅπως τὸ σῶμα τῶν πιστῶν. Τὰ πάντα χρειάζονται κόπο. Καὶ ὁ κόπος αὐτὸς ἐκφράζει τὸν πόθο τῶν ἀνθρώπων νὰ βροῦν τὸν Θεό. Ὅμως ὁ κόπος αὐτὸς εἶναι χαρὰ κι ἀνάπαυση. Χαρὰ καὶ ἀνάπαυση ποὺ ἐκπηγάζουν ἀπὸ τὴν πίστη ὅτι ὁ κόπος εἶναι προσφορὰ ποὺ γίνεται εὐπρόσδεκτη, εἴτε προσφέρεται στὸ Θεὸ εἴτε στὸ συνάνθρωπο. Εἶναι διάχυτο αὐτὸ τὸ πνεῦμα τῆς προσφορᾶς τοῦ κόπου μας στὴν Ὀρθόδοξη πνευματικότητα. «Δῶσε αἷμα, γιὰ νὰ λάβεις πνεῦμα». Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ Ὀρθόδοξη παράδοση ἔχει τὶς νηστεῖες, τὶς μετάνοιες, τὶς γονυκλισίες, τὶς ἀγρυπνίες καὶ τόσα ἄλλα ὡς κατάθεση κόπου στὸν ἅγιο Τριαδικὸ Θεὸ καὶ τοὺς Ἁγίους ἐκ μέρους μας πρὸς ἐκζήτησιν τῆς χάριτός Του. Προοδεύσαμε σήμερα. Κάναμε τὴ ζωή μας εὔκολη καὶ ἄνετη, ὅμως τὴν εὐσέβεια τῆς Σερβίδας γριούλας ὄχι μόνο δὲν τὴν ἔχουμε, ἀλλὰ δυστυχῶς τὴν ἀ­­πεμπολήσαμε καὶ ὡς φρόνημα!ΟΣΩΤΗΡ2105

Όσιος Ιουστίνος Πόποβιτς

Ἕνα ἀπέραντο πνευματικό λιβάδι εἶναι τό ἁγιολόγιο τῆς Ἐκκλησίας μας, μέ μυρίπνοα ἄνθη καί εὐωδία οὐράνια. Τέτοια εὐωδία ἀποπνέει καί τό συναξάρι τοῦ ὁσίου Ἰουστίνου Πόποβιτς, «τοῦ ὁμολογητοῦ καί φιλοσόφου»[1], τοῦ ὁποίου ἡ μνήμη τιμᾶται στίς 14 Ἰουνίου.
    Ὁ ὅσιος Ἰουστίνος Πόποβιτς (1894-1979), πνευματικός πατέρας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Σερβίας, θεωρεῖται ἕνας ἀπό τούς μεγαλύτερους θεολόγους τῆς ἐποχῆς μας. 
 Ἀξιοσημείωτο εἶναι τό γεγονός ὅτι γεννήθηκε τήν ἡμέρα τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, γι᾽ αὐτό καί ἔλαβε τό ὄνομα Μπλάγκογιε, δηλαδή Εὐάγγελος, ἀλλά καί ἡ ἀναχώρησή του ἔγινε πάλι τήν ἡμέρα τοῦ Εὐαγγελισμοῦ. 
Κυρίως ὅμως, ὅλη ἡ ἐπίγεια ζωή του ὑπῆρξε εὔλαλο εὐαγγέλιο. 
Φιλομαθέστατος καί φιλοσοφικότατος νοῦς, σπουδάζει θεολογία, καί μετά τή λήξη τοῦ Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου περατώνει τίς σπουδές του στό Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, ὅπου λαμβάνει τόν τίτλο τοῦ διδάκτορος τῆς Πατρολογίας.
 Διδάσκει σέ ἱερατικές σχολές, καί τό 1935 ἐκλέγεται καθηγητής τῆς Δογματικῆς στή Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Βελιγραδίου, ὅπου καί παρέμεινε μέχρι τή γερμανική κατοχή τοῦ 1941.
 Διώκεται ἀπό τό ὁλοκληρωτικό καθεστώς τοῦ Τίτο, καί ζεῖ ὑπό ἐπιτήρηση σ’ ἕνα μικρό γυναικεῖο μοναστήρι στό Τσέλιε, κοντά στήν πόλη Βάλιεβο τῆς Σερβίας, μέχρι τό τέλος τῆς ἐπίγειας ζωῆς του, τό 1979. 
 Κάθε μέρα τελοῦσε τή θεία Λειτουργία καί στήριζε τίς μοναχές, τούς πιστούς καί πολλούς νέους φοιτητές πού ἔφθαναν ἐκεῖ γιά νά ἀκούσουν τίς διδαχές του, ἐνῶ παράλληλα συνέγραφε. 
Ἀπό τότε μέχρι σήμερα «ἀποτελεῖ τήν κεκρυμμένην συνείδησιν τῆς Σερβικῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά καί τῆς μαρτυρικῆς Ὀρθοδοξίας ἐν γένει»[2]. 
Συνέγραψε πλῆθος ἔργων, ἑρμηνευτικῶν, δογματικῶν, ἀσκητικῶν. 
«Συνένωσε στόν ἴδιο του τόν ἑαυτό, σ᾽ ἕνα βαθμό ὁποῖος εἶναι σπάνιος στήν ἐποχή μας, τήν καθολικότητα τοῦ ἀσκητικοῦ βίου, τῆς λειτουργικῆς ζωῆς καί πράξεως, καί τήν ἀνανέωση τῆς πατερικῆς παραδόσεως καί θεολογίας. 
Λόγῳ τῶν πνευματικῶν καί θεολογικῶν διαστάσεων τῶν ἔργων του, θεωρήθηκε ὁμόφωνα, ἀκόμη καί κατά τήν διάρκεια τῆς ἐπί γῆς ζωῆς του, ὡς ὁ νέος πατήρ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ»[3].
 Μικρά μαργαριτάρια ἀπό τό περίφημο ἔργο του «Ἄνθρωπος καί Θεάνθρωπος»[4] θά μᾶς ἔφερναν ταπεινούς ἀκροατές παρά τούς πόδας του, κάπου ἐκεῖ σέ μιά γωνιά στό μοναστήρι του, στό Τσέλιε.
 «Ἄνευ τοῦ γλυκυτάτου Κυρίου Ἰησοῦ εἶναι φοβερά καί χωρίς νόημα καί αὐτή ἡ βραχυχρόνιος ἐπίγειος ζωή, πολύ δέ περισσότερον ἡ ἀπέραντος καί ἀτελεύτητος ἀθανασία. 
Ὅπου εὑρίσκεται ὁ θάνατος, ἐκεῖ δέν ὑπάρχει πραγματική χαρά. Μέ ἄλλους λόγους: ὅπου δέν εἶναι παρών ὁ Χριστός, ἐκεῖ δέν ὑπάρχει ἀληθινή χαρά. 
Οἱ ἄνθρωποι, μέσα εἰς τό παραλήρημα τῆς ἁμαρτίας, μέσα εἰς τήν μέθην των ἀπό τῆς ἁμαρτίας τήν ἡδονήν, διακηρύσσουν ὡς χαράν τῆς ζωῆς πολυαρίθμους ἀνοησίας καί μικρότητας. 
Καί εἶναι πράγματι ἀνοησία καί μικρότης κάθε τι πού ἀπομακρύνει τόν ἄνθρωπον ἀπό τόν Χριστόν, κάθε τι πού δέν τοῦ ἐξασφαλίζει τήν ἁγιότητα καί τήν ἀθανασίαν τοῦ Χριστοῦ»[5]. «Εἰς τήν πραγματικότητα τό ταλαίπωρον ἀνθρώπινον γένος ἔχει ἕνα μόνον γνήσιον φίλον: Τόν Σωτῆρα Χριστόν, διότι Αὐτός τό ἐλύτρωσε ἀπό τόν μεγαλύτερον ἐχθρόν του, τόν θάνατον. Διά τῆς ἐνδόξου ἀναστάσεώς Του ὁ Κύριος εἰσήγαγε τό ἀνθρώπινον γένος εἰς τό ρεῦμα τοῦ ποταμοῦ τῆς ἀθανασίας, ὁ ὁποῖος ἐκβάλλει εἰς τήν αἰώνιον ζωήν. 
Καί ἀπό τότε καί αἱ σκέψεις καί αἱ αἰσθήσεις καί τά ἔργα τῶν ἀνθρώπων τοῦ Χριστοῦ, γίνονται ὅλα μικρά ρυάκια ἀθανασίας, τά ὁποία, καθώς περνοῦν μέσα ἀπό τούς βράχους τοῦ χρόνου καί τοῦ χώρου, κελαρύζουν καί τρέχουν μέ χαράν πρός τό χωρίς ὄχθες πέλαγος τῆς θαυμαστῆς αἰωνιότητος καί θεανθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ»[6]. 
«Τό ἀνθρώπινον σῶμα!…. Ὤ, τί θαυματουργικόν ἐργαστήριον, τό ὁποῖο μεταβάλλει τό νερό εἰς αἷμα, τόν ἀέρα εἰς κόκκαλα, τό ψωμί εἰς κρέας, τά φυτά εἰς μέταλλα, τά μέταλλα εἰς ὑγρά! Πρωτάκουστον ἐργαστήριον θαυμάτων. Ἀλλά φυσικῶν θαυμάτων, θά εἴπητε σεῖς. 
Τί, ὅμως, εἰς τήν φύσιν δέν εἶναι θαῦμα; 
Κάποιος ἀόρατος μηχανικός, κάποιος θαυματουργός τεχνίτης κυβερνᾶ αὐτό τό παράδοξον ἐργαστήριον, πού ἡμεῖς ὀνομάζομεν σῶμα. 
Αὐτός εὑρίσκεται εἰς τό σῶμα, ἀλλά ἡμεῖς δέν τόν βλέπομεν. Τά ἔργα του τά βλέπομεν, τόν ἴδιον ὅμως ὄχι. Ὡσάν νά ἔχη τήν πρόθεσιν νά κρύπτεται ὅλον καί περισσότερον ὄπισθεν τῶν ἔργων του!….»[7]. 
«Ἡ σκέψις!… Ποῖον ἀκατανόητον μυστήριον κρύπτεται εἰς τήν φύσιν τῆς ἀνθρωπίνης σκέψεως! 
Ἕνα μόνον γνωρίζομεν: τόσον ἀκατανόητος εἶναι ἡ σκέψις, ὥστε καταλαμβάνει ἴλιγγος τόν ἄνθρωπον εὐθύς ὡς ἀρχίση νά σκέπτεται περί αὐτῆς. 
Εἰς τήν ἀνίχνευσιν τῆς καταγωγῆς καί τῆς φύσεως τῆς ἀνθρωπίνης σκέψεως ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νά τρελλαθῆ, ἐάν δέν καταφύγη εἰς τόν Θεόν Λόγον, τόν Θεάνθρωπον Χριστόν, εἰς τόν Ὁποῖον καί μόνον τό μυστήριον τῆς σκέψεως εὑρίσκει τήν γλυκύτητά του….. Ἡ ἀνθρωπίνη σκέψις μωραίνεται διά τῆς ἁμαρτίας, ὅπως καί ἡ αἴσθησις. Ὁ μοναδικός ἰατρός καί τό μοναδικόν φάρμακον ἀπό αὐτήν τήν τρέλλαν εἶναι ὁ Θεάνθρωπος, διότι Αὐτός εἶναι ὁ ἐνανθρωπήσας Θεός Λόγος»[8]. 
«Ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου!… Ὤ τοῦ μυστηρίου τῶν μυστηρίων! Ὤ τοῦ θαύματος τῶν θαυμάτων! Συνετρίβησαν αἱ καρδίαι ὅλων τῶν προσκυνητῶν τῆς αἰωνιότητος γύρω ἀπό τήν ψυχήν τοῦ ἀνθρώπου. Οἱ ἄνθρωποι ζοῦν μέ τήν ψυχήν καί δέν γνωρίζουν τί εἶναι ἡ ψυχή! Δέν ἀποτελεῖ αὐτό βάσανον διά τό πνεῦμα; Βάσανον, μέχρις ὅτου ὁ Θεός Λόγος ἔγινεν ἄνθρωπος καί ταυτοχρόνως ἔγινε ψυχή… Ἀπό Αὐτόν προέρχεται ἡ γένεσίς της, τό εἶναι της, τό πρωτότυπόν της, καί εἰς Αὐτόν εὑρίσκεται ὁ λόγος της, τό νόημά της, ἡ μακαριότης καί ἡ αἰωνιότης, ὁ παράδεισός της. Διά τοῦτο ἡ ψυχή εἰς τά ἐσώτατα ἄδυτά της εἶναι χριστονοσταλγική, θεονοσταλγική»[9]. 
Φιλοθέη Χ. Τ. από το περιοδικό Η Δράση μας, τεύχ. Ιουνίου-Ιουλίου 2018 
 [1] https://www.pemptousia.gr /2015/03/ osios-ioustinospopovits-o-omologitis, ἐπισκόπου πρ. Ζαχουμίου καί Ἐρζεγοβίνης Ἀθανασίου Γιέφτιτς. 
 [2] Ἰω. Καρμίρης, πρόλογος στό βιβλίο: Ἰουστίνου Πόποβιτς, Ἄνθρωπος καί Θεάνθρωπος, ἔκδ. «Ἀστήρ», Ἀθῆναι 19687. 
 [3] Ἐπισκ. Ἀθανάσιος Γιέφτιτς, Πεμπτουσία, 25/3/2015. 
 [4] Ἰουστίνου Πόποβιτς, Ἄνθρωπος καί Θεάνθρωπος, ἔκδ. «Ἀστήρ», Ἀθῆναι 19687. 
 [5] Ὅπου παρ. σ. 16. 
 [6] Ὅπου παρ. σ. 17.
 [7] Ὅπου παρ. σ. 36. 
 [8] Ὅπου παρ. σ. 34-35. 
 [9] Ὅπου παρ. σ. 35.
https://xfd.gr/keimena