Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα κωνσταντινος ιβ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα κωνσταντινος ιβ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

17 Νοεμβρίου, 2024

Δημήτριος Βικέλας

«Στη διάρκεια της μακράς ζωής του, ο κύριος Βικέλας ποτέ δεν έπαψε έστω για μία στιγμή να βάζει πάνω από οποιαδήποτε έγνοια τα εθνικά συμφέροντα. Είχε πράγματι πάθος για την πατρίδα του!». Πιερ ντε Κουμπερτέν

Ο ∆ημήτριος Βικέλας γεννήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου το 1835. Ήταν γιος του Εμμανουήλ Βικέλα (ή Μπικέλα), εμπόρου με καταγωγή από τη Βέροια, και της Σμαράγδας, κόρης του εμπόρου Γεωργίου Μελά. Έζησε τα παιδικά και νεανικά του χρόνια στη Σύρο, όπου φοίτησε στο Λύκειο του Ευαγγελίδη, στην Κωνσταντινούπολη και στην Οδησσό. Οι μετακινήσεις της οικογένειας και τα προβλήματα υγείας εμπόδισαν τη συστηματική εκπαίδευσή του. Πήρε μαθήματα κατ’ οίκον, κοντά στη μητέρα του, η οποία υπήρξε πνευματικός καθοδηγητής του. Σε ηλικία 17 ετών μετέβη στο Λονδίνο, όπου εργάστηκε κοντά στους θείους του Βασίλειο και Λέοντα Μελά, και τελικά ανέλαβε τη διεύθυνση της εμπορικής τους επιχείρησης. Φιλομαθής, με κλίση στα γράμματα και στις γλώσσες, αφιέρωνε τον ελεύθερο χρόνο του στη μελέτη και τη συγγραφή. Το 1876, έχοντας αποκτήσει σημαντική περιουσία, αποσύρεται από το εμπόριο και διακρίνεται ως λόγιος και λογοτέχνης. Το έργο του είναι πολύπλευρο. Αρθρογραφούσε στον ξένο και τον ελληνικό Τύπο, έγραψε δοκίμια, ιστορικές μελέτες, ποιήματα και διηγήματα (με σημαντικότερο τον Λουκή Λάρα), καθώς και τα απομνημονεύματα των νεανικών του χρόνων. Μετέφρασε θεατρικά έργα του Σαίξπηρ και τα παραμύθια του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Υπήρξε πρόεδρος της Επιτροπής ∆ιοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας του 1896. Ταξίδεψε πολύ, συμμετείχε σε διεθνή συνέδρια και οργάνωσε στην Αθήνα το Α΄ Ελληνικό Εκπαιδευτικό Συνέδριο (1904), ενώ έθεσε τις βάσεις για τη νηπιακή εκπαίδευση στην Ελλάδα. Το 1899 ίδρυσε τον Σύλλογο προς ∆ιάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων. Στο πλαίσιο του συλλόγου εκδόθηκαν πάνω από εκατό τίτλοι βιβλίων ποικίλης θεματολογίας, ιδρύθηκαν το Σχολικό Μουσείο, η Σχολική Βιβλιοθήκη, η Συλλογή Πινάκων Εποπτικής ∆ιδασκαλίας, η Σχολή Τυφλών, η Σεβαστοπούλειος Εργατική Σχολή. Παντρεύτηκε την Καλλιόπη Γεραλοπούλου, η οποία διαγνώστηκε με ψυχασθένεια και νοσηλεύτηκε στη Γαλλία. Μετά τον θάνατό της, το 1894, ο Βικέλας εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου πέθανε το 1908.


Μια αληθής τραγωδία
Ένας ευτυχισμένος γάμος με δραματική κατάληξη.

Στις 4 Ιουλίου 1866, στην ελληνική εκκλησία του Λονδίνου, ο ∆ημήτριος Βικέλας, 31 ετών, κεφαλαιούχος της εμπορικής εταιρείας «Αδελφοί Μελά» με έδρα το Σίτι, παντρεύτηκε την Καλλιόπη Γεραλοπούλου, 20 ετών, κόρη του μεγαλεμπόρου Κωνσταντίνου Γεραλόπουλου. Είχαν γνωριστεί το 1852, τη χρονιά που ο δεκαεπτάχρονος ∆ημητράκης έφτασε στην Αγγλία. Ο θείος του, Βασίλειος Μελάς, είχε παντρευτεί τη μεγαλύτερη κόρη του Γεραλόπουλου και o νεαρός επισκεπτόταν συχνά την οικογένεια του εξάχρονου τότε κοριτσιού. Για δεκατέσσερα χρόνια, ο ∆ημήτριος παρακολουθούσε την Καλλιόπη να μεγαλώνει και να μεταμορφώνεται στην «ενσάρκωση του ιδεώδους του». Όταν δέχτηκε να τον παντρευτεί, έγραψε στη μητέρα του, γεμάτος ενθουσιασμό: «Η καρδιά μου ξεχυλά από αγάπη και ευτυχία […] δεν έβαλα ποτέ εις τον νου μου άλλην γυναίκα […] αισθάνομαι ότι απέκτησα εκείνο που ονειρευόμουν». Για τρία χρόνια θα ζήσουν την «εντελή ευτυχία».
«Ας παρακαλούμεν τον Θεόν να μην μας ζητήση ακριβάς πληρωμάς δι’ όσας ευτυχίας μάς δίδει», σημείωνε το 1866. Οι «ακριβές πληρωμές» δεν θα αργήσουν. Το ζευγάρι δεν αποκτά παιδιά. Το 1869 ο Βικέλας χάνει τον πατέρα του και αναλαμβάνει την κηδεμονία του μικρού αδελφού του Γεωργίου. Ακολουθεί ο θάνατος του ξαδέλφου του Περικλή, έμπιστου συνεργάτη στο Ροστόφ της Ρωσίας. Την περίοδο της κρίσης του Γαλλοπρωσικού Πολέμου (1870) αναλαμβάνει τον έλεγχο της εμπορικής εταιρείας Μελά. Το 1874 πεθαίνει ο πατέρας της Καλλιόπης, η οποία κλονίζεται: «Το κεφάλι μου ακόμη το αισθάνομαι σκοτισμένο και με φαίνεται ότι θα περάσει πολύς καιρός για να γίνω η ίδια όπου ήμουν», έγραφε.

Στην πραγματικότητα δεν θα είναι ποτέ ξανά η ίδια. ∆έκα μέρες μετά την κηδεία προσβλήθηκε από χολέρα. Μετά την ανάρρωση, βυθίστηκε σε μελαγχολία και αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει. Ο σύζυγός της σκέφτηκε ότι ένα ταξίδι στην Ελβετία και στο Παρίσι θα ήταν ιδανικό αντίδοτο σε αυτό που ο γιατρός διέγνωσε ως απλή υστερία, εξαιτίας σωματικής και ψυχικής κόπωσης. Όμως στο ταξίδι η κατάστασή της χειροτέρεψε. Εμφάνισε μελαγχολία, εκνευρισμό, κρίσεις πανικού, αγοραφοβία, άνοια, ενοχές και εμμονές καταδίωξης. Ακολούθησαν και σωματικά συμπτώματα (εμετοί, αφυδάτωση, κόπωση, διακοπή εμμήνου ρύσεως), ενώ έκανε διαδοχικές απόπειρες αυτοκτονίας. Στη Γαλλία διαγνώστηκε με ψυχοπάθεια.
«Απορώ πώς εκτελώ ακριβώς και αλανθάστως την γραφικήν μου εργασίαν, ενώ πλανάται ο νους μου αλλαχού – πώς συγκεντρούται η προσοχή μου εις το έργον μου, ενώ η ψυχή μου απουσιάζει […]».

Από τον Οκτώβριο του 1874 έως τον Μάρτιο του 1875 παρέμειναν στο Παρίσι. Η Καλλιόπη ήταν υπό ιατρική παρακολούθηση και υπό τη φροντίδα νοσηλευτών. Ο σύζυγός της, κατ’ εντολήν των γιατρών, κρατούσε αποστάσεις και κατέγραφε την πορεία της ασθένειας: «Έχει σπασμωδικάς κινήσεις εις το πρόσωπον, εις το λαιμόν, εις το σώμα […] αφηρημένη, ταραγμένη […] μου λέγει ότι όλοι οι συγγενείς της έχουν αποθάνει […] δεν θέλει να την εγγίσω […] λουτρά με σινάπι […] μου λέγει ότι αγαπούσε τον άνδρα της, αλλά δεν είμαι εγώ αυτός… από χθες το στόμα της είναι γεμάτο σάλια […] ομίλησε, άλλοτε ιταλικά ειρωνικώς, άλλοτε ελληνικά, άλλοτε αγγλικά […] από χθες δεν παίρνει καμία μπουκιά […] της περνούν τον καθετήρα […] τα εμεί όλα […] το βράδυ την ώραν του κλύσματος φωνάζει και ανθίσταται […] οι γιατροί λένε ότι έχει ανάγκη απομονώσεως».

Τον Μάρτιο του 1875, η Καλλιόπη εισάγεται σε κλινική στο Ivry Sur Seine, στα περίχωρα του Παρισιού. Ο Βικέλας την επισκέπτεται, αλλά του απαγορεύουν να τη δει και αρκείται στις ενημερώσεις των γιατρών. Κάποτε αλληλογραφεί με τον σύζυγό της, περιγράφοντας την καθημερινότητά της: «Όλοι εδώ με χαϊδεύουν υπέρ το δέον […]. Ίσως έμαθες πόσον με εκακομεταχειρίσθη η Αγγλίς νοσοκόμος. Της έδωσα δύο καλές μπάτσες […] συχνά με πιάνει πόνος εις το κεφάλι, εις το πλευρόν και εις το στομάχι». Συχνά του γράφει πράγματα που δεν θα ήθελε να ξέρει: «∆εν σε ήθελα, και το είπα με πολλά κλαύματα εις την μαμά μου, πλην όταν είδα ότι το ήθελεν, απεφάσισα να σε νυμφευθώ […] διά να την ευχαριστήσω».

Τον Οκτώβριο του 1875, θα επανέλθει σε πλήρη διαύγεια. Μετά από δεκαοκτώ μήνες θα επιστρέψουν στο Λονδίνο και στην παλιά τους ζωή: «Ξαναήβρα την γυναίκα μου…» γράφει στη μητέρα του ο Βικέλας «…είθε να μην την ξαναχάσω». Οι ελπίδες του θα διαψευσθούν. Το 1877 έχει τερματίσει την εμπορική του δραστηριότητα και ζει στην Αθήνα, με τη γυναίκα του. Εκεί η Καλλιόπη θα υποτροπιάσει. Τα επόμενα 17 χρόνια μπαινοβγαίνει στην κλινική του Ivry, καθώς οι περίοδοι κρίσεων διαδέχονται εκείνες της πνευματικής διαύγειας. Ο Βικέλας θα εγκατασταθεί στο Παρίσι και θα αφιερωθεί στη μελέτη και τη συγγραφή. Τα χρόνια εκείνα είναι πολύ δημιουργικά, καθώς δραστηριοποιείται προς κάθε τομέα που τον ενδιαφέρει, για να διατηρήσει την πνευματική του ισορροπία: δίνει διαλέξεις, αρθρογραφεί, μεταφράζει Σαίξπηρ και γράφει τον Λουκή Λάρα, το σημαντικότερο έργο του. Ταξιδεύει, συμμετέχει σε συνέδρια και το 1894 ξεκινά η περιπέτεια των Ολυμπιακών Αγώνων.

Τον Οκτώβριο του 1894 και ενώ βρίσκεται στην Αθήνα για τις πρώτες επαφές σχετικά με τη διοργάνωση των Αγώνων, μαθαίνει ότι η σύζυγός του είναι σε κρίσιμη κατάσταση. Όταν έφτασε στο Ivry, τη βρήκε πολύ αδύναμη: «Με εζήτει, μ’ επερίμενε και με είδε με ευχαρίστησιν […]. Μένω εδώ κοντά της […] δεν υπάρχει πλέον καμία ελπίς για τη ζωή της». Μετά τον θάνατό της, ο Βικέλας θα εγκαταλείψει το Παρίσι και θα εγκατασταθεί στην Αθήνα.

Πίσω στο 1886, ενώ έχει κλείσει μία δεκαετία δοκιμασίας για τη σύζυγό του, δημοσιεύει στο περιοδικό Εστία το διήγημα Φίλιππος Μάρθας, όπου αποτυπώνει την ψυχοσύνθεσή του την επώδυνη εκείνη περίοδο. Ο ήρωας, ένας άνδρας που άθελά του έχει σκοτώσει τη γυναίκα και το αγέννητο παιδί του, ζει προσδοκώντας τον δικό του θάνατο. «Η θλίψις του ήτο απήχησις της ιδικής μου τότε θλίψεως», εξηγεί ο Βικέλας. Ο ήρωάς του σημειώνει στο ημερολόγιό του: «Απορώ πώς εκτελώ ακριβώς και αλανθάστως την γραφικήν μου εργασίαν, ενώ πλανάται ο νους μου αλλαχού – πως συγκεντρούται η προσοχή μου εις το έργον μου, ενώ η ψυχή μου απουσιάζει […]. Συχνάκις αναπολώ τον πρώτον μετά της μνηστής μου περίπατον […]. Η ψυχή μου ήτο πλήρης ευτυχίας! Εψιθύρισα, θα μας αξιώσει ο Θεός να γηράσωμεν; Πολύ βιάζεσαι, είπεν. Ας χαρώμεν τη νεότητα και ας μη προμελετώμεν το γήρας. ∆εν εχάρημεν την νεότητα, και δεν θα έλθη το γήρας».

Λουκής Λάρας
Το πρώτο ελληνικό μπεστ σέλερ.

«Πρώτος ο κ. Βικέλας έγραψε διήγημα ελληνικόν, πραγματικόν, έχον ήρωας ανθρώπους γήινους και απεικονίζον σκηνάς εκ του αληθούς» (Γρ. Ξενόπουλος, Το Άστυ, 8.12.1893).

Τον Ιούνιο του 1876, απεβίωσε σε ηλικία 76 ετών στο Λονδίνο, ο Λουκάς Ζίφος (ή Τζίφος), έμπορος και επιχειρηματίας με καταγωγή από τη Χίο. Λίγο αργότερα, ο ∆ημήτριος Βικέλας έλαβε εκ μέρους των κληρονόμων του ένα τετράδιο όπου ο Χιώτης έμπορος είχε καταγράψει αναμνήσεις από τα πρώτα τριάντα χρόνια της ζωής του: πώς μέσα από το εμπόριο μπόρεσε, μετά την καταστροφή της Χίου, να ορθοποδήσει και τελικά να εγκατασταθεί στην Αγγλία. Ο Βικέλας εργαζόταν και αυτός στο εμπόριο και κινούνταν εντός της ελληνικής παροικίας του Λονδίνου. Είχε γνωρίσει και είχε ενθαρρύνει τον Ζίφο να γράψει τα απομνημονεύματά του, χωρίς βέβαια να φαντάζεται τότε ότι θα κατέληγαν στα δικά του χέρια. Στις αρχές του 1878, με αφορμή την ιστορία του Χιώτη εμπόρου, ξεκίνησε τη συγγραφή του Λουκή Λάρα, που έγινε ένα από τα πλέον διαβασμένα και μεταφρασμένα κείμενα του 19ου αιώνα: «Καταγίνομαι τώρα και εις την συγγραφή ενός διηγήματος. Είναι αι περιπέτειαι ενός Χίου κατά την εποχήν της Επαναστάσεως επί τη βάσει αυτοβιογραφίας φίλου μου γέροντος αποθανόντος, όστις έγραψε χάριν μου και κατ’ αίτησίν μου τας σημειώσεις του. ∆εν ηξεύρω αν θα πετύχω, αλλά θα δοκιμάσω […] προχωρώ πολύ βραδέως», έγραφε στον φίλο του Γερμανό φιλόλογο Βίλχεμ Βάγκνερ.

Ο Βικέλας συνθέτει την ιστορία ενός νεαρού που επιβιώνει από τις σφαγές της Χίου, αποστασιοποιείται από την εμπόλεμη πραγματικότητα, αφοσιώνεται στο εμπόριο και μεγαλουργεί. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα αφήγηση, που αντανακλά τη νοοτροπία του συγγραφέα της. Ήρωάς του είναι ένας ταπεινός ιχθυοπώλης και μέσω του διηγήματος προβάλλεται η πορεία προς την επιτυχία ενός κοινού, εργατικού ανθρώπου που είναι «το ίδιο αναγκαίος και πολύτιμος για ένα Έθνος όσο και ένας γενναίος πολεμιστής».

Ο Λουκής Λάρας γράφτηκε την περίοδο της σοβαρής κρίσης του Ανατολικού Ζητήματος, με την Ελλάδα να βρίσκεται σε εθνικό αναβρασμό. Γνήσιο τέκνο της ελληνικής ομογένειας, σε ό,τι αφορά την κοσμοθεωρία του, ο Βικέλας κρατούσε αποστάσεις από τον θερμοκέφαλο πατριωτισμό. Στο διήγημά του αφήνει τις ηρωικές εξάρσεις και επικεντρώνεται στον θρίαμβο του επιχειρηματικού πνεύματος, θέλοντας να δείξει πως «για μια νέα αστική γενιά, θρεμμένη μέσα στο εμπορικό και κοσμοπολίτικο κλίμα του εξωτερικού, η εποχή της έντονης ιδεολογικής κινητοποίησης είχε τελειώσει μαζί με τον ρομαντισμό», όπως παρατηρεί ο Παναγιώτης Μουλλάς. Ο τίτλος του διηγήματος έχει σαφείς αναφορές στον Χιώτη μεγαλέμπορο, τραπεζίτη και δήμαρχο του Πειραιά, Λουκά Ράλλη (με τον αναγραμματισμό του επωνύμου του), ο οποίος ανήκε σε μία από τις ισχυρότερες οικογένειες ομογενών εμπόρων του Λονδίνου. Έχει σημασία εδώ να επισημάνουμε ότι τον 19ο αιώνα, εποχή ανάδειξης στην Ευρώπη μιας νέας οικονομικά ισχυρής τάξης ομογενών, το επάγγελμα του εμπόρου διέπουν σαφείς κανόνες ηθικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με την εμπορική εγκυκλοπαίδεια Ερμής ο Κερδώος, οι έμποροι οφείλουν «να υιοθετούν σεμνότητα, λιτότητα, σεβασμό στους μεγαλύτερους, εντιμότητα στις συναλλαγές τους, συνέπεια στις πληρωμές και τις υποχρεώσεις τους». Για τον Βικέλα ο ήρωάς του δεν είναι απλώς ένας επιτυχημένος εργαζόμενος, αλλά το πρότυπο μιας νέας τάξης, που έμοιαζε ικανή να διαμορφώσει τη νέα ελληνική πραγματικότητα.

Ο Λουκής Λάρας θεωρείται το πρώτο ελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα, με έντονα ηθογραφικά στοιχεία, και σηματοδοτεί το πέρασμα από τον ρομαντισμό στον ρεαλισμό. Χαρακτηριστική είναι η κριτική του Κωστή Παλαμά: «Ό,τι κυρίως ονομάζομεν διήγημα, εμφανίζεται κατά πρώτον […] διά του ωραίου και ατόλμου αλλά τόσον γενναίας εμπνεύσεις τρέφοντος Χίου, όστις ονομάζεται Λουκής Λάρας. Εις τον Βικέλαν επεφυλάσσετο η τιμή να δώση το σύνθημα. Και το διήγημα βαδίζει έκτοτε κανονικώτερον. Ηύρε τον δρόμον του».

Το διήγημα αρχίζει να δημοσιεύεται στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1879, στο περιοδικό Εστία, σε δέκα συνέχειες. Την ίδια χρονιά θα εκδοθεί και ως ανεξάρτητο βιβλίο. Παράλληλα με τη συγγραφή του, ο Βικέλας το μεταφράζει στα γαλλικά, σε συνεργασία με τον Γάλλο λόγιο μαρκήσιο de Queux de Saint-Hilaire. Η γαλλική μετάφραση εκδίδεται τον Σεπτέμβριο του 1879 και τον Οκτώβριο ακολουθεί η γερμανική, από τον Β. Βάγκνερ. Όσο ζούσε ο Βικέλας, ο Λουκής εκδόθηκε άλλες τέσσερις φορές (1881, 1891, 1892, 1904) με διορθωτικές επεμβάσεις του συγγραφέα. Μεταφράστηκε σε πολλές ακόμα γλώσσες (∆ανικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Ισπανικά, Ολλανδικά, Σουηδικά, Ρωσικά, Ουγγρικά κ.ά). Τον Νοέμβριο του 1891 κυκλοφορεί, από τον εκδοτικό οίκο Firmin Didot, η γαλλική εικονογραφημένη έκδοση με έργα του Θεόδωρου Ράλλη, ζωγράφου με καταγωγή από τη Χίο, που ζούσε στο Παρίσι. Ακολουθεί η ελληνική το 1892, από τον Γεώργιο Κασδόνη. Ο Βικέλας σημειώνει ότι «ούτε μίαν δεκάρα δεν έβγαλα από τα βιβλία μου», ενώ παραχώρησε στους μεταφραστές τα κέρδη από τις ξενόγλωσσες εκδόσεις.

Το 1880, το διήγημα περιλήφθηκε από το υπουργείο ∆ημόσιας Εκπαίδευσης της Γαλλίας στον «πίνακα εγκεκριμένων βιβλίων διά βραβεία κατά τις εξετάσεις εις τα σχολεία και διά τας βιβλιοθήκας των». Ο Βικέλας είναι παραπάνω από ικανοποιημένος, αν και προβληματίζεται για τις αντιδράσεις των ομοεθνών του: «Η επιτυχία του υπερβαίνει πάσαν προσδοκίαν μου […] θα τον κάνει επαχθή εις πολλούς εν Ελλάδι, τόσω μάλλον καθ’ όσον δεν ανήκω εις το σινάφι των λογίων». Τα βιβλία του δεν είχαν τις ίδιες πωλήσεις στην Ελλάδα με το εξωτερικό. Ο Βικέλας μοιράζεται τους προβληματισμούς του με τον γαμπρό του Αριστείδη Οικονόμο, ο οποίος, με αφορμή την ιδέα να περιληφθεί το διήγημα στο ελληνικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, εξηγεί: «Χωρίς να εννοώ να επέμβω εις τα περί εισαγωγής του Λουκή ως διδακτικού αναγνώσματος, ομολογώ ότι θέλω τους ήρωας των παιδικών χρόνων όχι δειλούς ως τον Λουκή, όχι σαδελοπώλας, αλλά τους θέλω όπως οι αρχαίοι Έλληνας, να φονεύουν λέοντας, να ελευθερώνουν λαούς, να μεγαλουργούν. Εκείνο είναι το ιδανικόν εις το οποίον η νέα διάνοια και η νέα φαντασία πρέπει να οδηγείται. Ο Λουκής αρμόζει εις άλλας αναγνωστικάς στιγμάς […]. Aν με ερωτήσεις: “Θέλεις όλοι οι Έλληνες να γίνουν Λουκήδες;” – θα φωνάξω “Όχι!” – Αν όμως με ρωτήσεις: “Θέλεις να γίνουν τυραννοφάγοι;» – Α! Ναι! Μυριάκις ναι!”».

Ο Λουκής Λάρας εκδόθηκε πολλές φορές ακόμα, και το 2021 διασκευάστηκε σε θεατρικό μονόλογο. Ο ∆ημήτρης Πολυχρονάκης σημειώνει στην πρόσφατη μελέτη του για το διήγημα: «Έχει ειπωθεί ότι ο Λουκής Λάρας αντιπροσωπεύει μια φυγή από την ιστορία και μια στροφή στην καθημερινότητα. Στη δική μου ανάγνωση ο Λουκής Λάρας είναι η πιο δυναμική διεκδίκηση της ιστορίας που έγινε στην ελληνική λογοτεχνία του 19ου αιώνα. Η ιστορία του ανώνυμου αμάχου του ’21. Του ανθρώπου που σφαγιάστηκε, αλλά για τον οποίο η επίσημη ιστορία του Έθνους δεν έχει να πει τίποτα […]. Πρόθεση του Βικέλα δεν είναι να υποτιμήσει τους ήρωες του ’21. Πρόθεσή του είναι να συμπληρώσει την εικόνα […] να δείξει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο μέσα από ένδοξους πολεμιστές και ηρωικές προσωπικότητες, αλλά και από τους ανθρώπους της καθημερινότητας».

«Δομίνικος Θεοτοκόπουλος Κρης εποίει»
Διαβάζοντας την πατρίδα του Γκρέκο.

«Κρης. Το συμμετρικό τούτο λεξίδιο με τα τέσσερα γράμματα, τέρμα κομψό και πιστή συνοδεία της μακρυάς υπογραφής του Θεοτοκοπούλου, είχε λάβει ολόκληρους αιώνες την τιμή των αδιάβαστων επιγραφών. Για να διαβαστή έπρεπε να έρθουν ο ιστορικός της τέχνης Καρλ Γιούστι και ο δικός μας ∆ημήτριος Βικέλας. Ως τότε ο Γκρέκο δεν είχε γενέθλιο τόπο» (Ζ. Παπαντωνίου, Ελεύθερον Βήμα, 23.10.1938).

Τον Οκτώβριο του 1892, ο Βικέλας αναχώρησε από το Παρίσι για την Ουέλβα της Ισπανίας, όπου θα συμμετείχε στο ∆ιεθνές Συνέδριο των Αμερικανιστών, που οργανώθηκε με αφορμή τους εορτασμούς της 400ής επετείου της ανακάλυψης της Αμερικής, στο λιμάνι απ’ όπου είχε αναχωρήσει το 1492 ο Χριστόφορος Κολόμβος.Ο Βικέλας συνήθιζε να μετατρέπει τα ταξίδια του σε περιηγητικά οδοιπορικά. Πέρασε από τη Βαρκελώνη, τη Σαραγόσα, τη Μαδρίτη, την Κόρδοβα και τη Σεβίλλη, πριν καταλήξει στην Ουέλβα. Εκεί έμεινε πέντε ημέρες (από τις 30 που συνολικά περιηγήθηκε στην Ισπανία) και πήρε τον δρόμο της επιστροφής στη Γαλλία, μέσω Τολέδου και Μαδρίτης. Το συνέδριο δεν τον εντυπωσίασε, ωστόσο, όπως γράφει στη μητέρα του, όχι μόνο δεν μετάνιωσε για το ταξίδι, αν και τον έβγαλε εκτός προϋπολογισμού, αλλά λίγο πριν επιστρέψει έκανε μια σημαντική ανακάλυψη.

Μετά από μια δεκαήμερη παραμονή στη Μαδρίτη, ακολούθησε μια στάση στο Βασιλικό Μοναστήρι του Σαν Λορένθο ντε Ελ Εσκοριάλ. Το μεγαλοπρεπές κτιριακό συγκρότημα, στα ορεινά περίχωρα της Μαδρίτης, φιλοξενεί μέχρι σήμερα έργα των Τιτσιάνο, Τιντορέτο, Βελάθκεθ, Ροχίρ φαν ντερ Βάιντεν, Πάολο Βερονέζε, Αλόνσο Κάνο, Χοσέ Ριμπέρα, Κλαούντι Κοέλιο κ.ά. Ο Βικέλας θα αναζητήσει τους πίνακες του Ελ Γκρέκο. Ήδη είχε θαυμάσει τα διασημότερα έργα του στο Τολέδο και στη Μαδρίτη. Στο Εσκοριάλ, μεταξύ άλλων, βρίσκεται το «Μαρτύριο του Αγίου Μαυρικίου και της Θηβαϊκής Λεγεώνας», ένας εντυπωσιακός πίνακας ύψους τεσσάρων μέτρων, τον οποίο ο Γκρέκο ζωγράφισε για τον Φίλιππο Β΄, γύρω στο 1582. Ιδιαίτερα παρατηρητικός, ο Βικέλας στάθηκε αρκετή ώρα μπροστά στον πίνακα. Την προσοχή του τράβηξε η υπογραφή του καλλιτέχνη: αποδίδεται εντός της σύνθεσης, στην κάτω δεξιά γωνία, γραμμένη στα ελληνικά πάνω σε μια περγαμηνή, την οποία κρατά στο στόμα του ένα φίδι. Ο Βικέλας «καίτοι μύωψ» διάβασε: «∆ομίνικος Θεοτοκόπουλος Κρης εποίει». Του πήρε, ίσως, κάποια δευτερόλεπτα για να συνειδητοποιήσει ότι ήταν η πρώτη φορά που εντοπιζόταν μια σαφής αναφορά στην ιδιαίτερη πατρίδα του σπουδαίου ζωγράφου: την Κρήτη. Πάρα την παραδοχή της ελληνικής καταγωγής του Γκρέκο, το τοπίο των πρώτων χρόνων της ζωής του παρέμενε θολό, χωρίς αναφορές στον ακριβή τόπο γέννησής του. Ο κατάλογος της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου του 1888 έγραφε ότι είχε γεννηθεί σε μία από τις ενετικές επικράτειες. Ο Βικέλας, διαβάζοντας τη λέξη «Κρης», έκανε αυτόματα τη σύνδεση ανάμεσα στο ελληνικό νησί και στον περίφημο ζωγράφο.

Μέχρι τότε είχε δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον για τη ζωγραφική. Ωστόσο, η περίπτωση του Γκρέκο τον απασχόλησε ιδιαίτερα. Αποφάσισε να μελετήσει το έργο και κυρίως το μέγεθος του καλλιτέχνη και άρχισε μαθήματα ισπανικών, για να ανατρέξει σε ισπανικές πηγές. Το 1894 δημοσίευσε στο περιοδικό Εστία μια μονογραφία («∆ομίνικος Θεοτοκόπουλος», 12 Μαρτίου) και ένα συμπληρωματικό άρθρο («Πάλιν περί Θεοτοκόπουλου», 22 Μαρτίου). Η μελέτη του, με σαφείς πληροφορίες για τον καλλιτέχνη και μια συνολική εικόνα του μεγέθους του έργου του, ήταν από τις πρώτες που δημοσιευτήκαν στην ελληνική γλώσσα. Είχε προηγηθεί η αναφορά του Ανδρέα Μουστοξύδη στον «Ελληνομνήμονα» (1843), όπου το όνομα του Θεοτοκοπούλου αναφερόταν ως «Θεοσκόπολις».

Με περηφάνια ο Βικέλας περιγράφει την ανακάλυψή του: «Εις ένα εκ των γνωστοτέρων και μεγαλειτέρων πινάκων του, εις την εικόνα του Αγίου Μαυρικίου […] επρόσθεσε μετά την υπογραφήν του ονόματός του την λέξιν Κρης. Η ανάγνωσις της λέξεως ουδέ τον ελάχιστον δισταγμόν επιδέχεται και είναι απορίας άξιον πώς διέφυγε την προσοχήν των προ εμού ιδόντων την εικόνα. Νομίζω τουλάχιστον ιδικήν μου την ανακάλυψιν ότι η Κρήτη δύναται να προσθέση και του ζωγράφου τούτου το όνομα εις τον μακρόν κατάλογον των ενδόξων τέκνων της». Και πιο κάτω επανέρχεται: «Εις την δεξιόθεν γωνίαν της εικόνος ταύτης επρόσθεσεν ο ζωγράφος, ως ανέφερα ήδη, την λέξιν Κρης μετά την υπογραφήν του ονόματός του». Ωστόσο, πάρα τον ευδιάκριτο ενθουσιασμό του, δεν παρασύρεται με αυθαίρετα συμπεράσματα: «Εγεννήθη άραγε εις Κρήτην ή εις Βενετίαν; Ίσως εις τα πολύτιμα της Βενετίας αρχεία ευρεθή ποτέ η λύσις της απορίας. Άλλως, η προσθήκη της λέξεως Κρης εις το όνομά του δεν συνεπάγεται εξ ανάγκης την εν Κρήτην γέννησίν του».

Αυτό που επιζητεί ο Βικέλας είναι η απόδειξη της ελληνικότητας του Θεοτοκόπουλου πέραν πάσης αμφιβολίας, καθώς «ο Γκρέκο υπήρξε εις των μεγίστων ζωγράφων της εποχής του». Με τη δημοσίευσή του διαμορφώνει ένα τετελεσμένο. H Ιρλανδή περιηγήτρια και συγγραφέας Χάνα Λιντς, το 1898, στο βιβλίο της Toledo: The Story of An Old Spanish Capital, περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο για τον Γκρέκο, όπου αναφέρει: «Ο ίδιος [Ελ Γκρέκο] καταθέτει ότι κατάγεται από την Κρήτη […] στον πίνακα του Εσκοριάλ ο κ. ∆ημήτριος Βικέλας ανέγνωσε πληρέστερα: ∆ομίνικος Θεοτοκόπουλος Κρης εποίει. Αυτό είναι και το μόνο τεκμήριο του τόπου γέννησής του». Το περιοδικό Παναθήναια δημοσίευσε το κείμενο της Λιντς μεταφρασμένο στα ελληνικά, στις 15 Ιουνίου 1903.

Το 1938, ο Μιχαήλ Ροδάς γράφει στο Ελεύθερον Βήμα: «Την οριστική σφραγίδα για την κρητική καταγωγή του [Γκρέκο] την έβαλε αυθεντικά και επίσημα ο ∆ημήτριος Βικέλας, ο οποίος εδιάβασε καθαρά στον πίνακα “Το μαρτύριο του Αγίου Μαυρικίου” στο Εσκουριάλ την λέξιν “Κρης”. Από τότε είνε ξεκαθαρισμένο το μυστήριο της καταγωγής του Θεοτοκόπουλου […]. Το γεγονός αυτό δημιουργεί μια νέα θέσιν για την αξία και την εθνική φυσιογνωμία του Βικέλα».

Ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση
Το Συνέδριο της Σορβόννης και οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας.

Ένα μαγιάτικο πρωινό του 1894 στο Παρίσι, ο ∆ημήτριος Βικέλας παρέλαβε έκπληκτος το δίπλωμα αγόρευσής του σε επίτιμο τακτικό μέλος του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου Αθηνών. Ακολούθησε μια επιστολή του Αλέξανδρου Ραγκαβή, συμβούλου του Πανελληνίου, ο οποίος του ζητούσε να εκπροσωπήσει τον σύλλογο στο ∆ιεθνές Αθλητικό Συνέδριο που θα γινόταν στη Σορβόννη (16-24 Ιουνίου) και αφορούσε την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων.

Ο Βικέλας ήταν αρχικά αρνητικός. Αν και θαυμαστής της «σωμασκίας», ουδέποτε είχε ασχοληθεί με τον οργανωμένο αθλητισμό. Ωστόσο, εστίασε στον εθνικό χαρακτήρα της περίστασης, διαβλέποντας μια ιδανική ευκαιρία να βγει η χώρα του από το περιθώριο της Ευρώπης: Η Ελλάδα, την οποία το ολυμπιακό κίνημα του 19ου αιώνα τιμούσε ως γενέτειρα του Ολυμπισμού, καλούνταν σε μια διεθνή συνάντηση, ως ισότιμη ανάμεσα σε «προηγμένα ευρωπαϊκά κράτη». Οι νέοι διεθνείς Ολυμπιακοί Αγώνες δεν θα ήταν μία ακόμα αθλητική διοργάνωση. Αυτό εννοούσε και ο γλωσσολόγος Μισέλ Μπρεάλ, όταν στο δείπνο της λήξης του συνεδρίου ευχήθηκε «οι νέοι Ολυμπιακοί Αγώνες να αποτελέσουν εφαλτήριο για την ίδρυση των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης».

Η απάντηση του Βικέλα ήταν τελικά θετική: «∆εν ηδυνάμην να αρνηθώ […] μολονότι συναισθάνομαι την προς τούτον άκραν αναρμοδιότητά μου». Και χαριτολογώντας προσέθεσε: «Ελπίζω ότι τούτο δεν συνεπάγεται δίκην συμμετοχής μου εις αγώνας αθλητικούς, διότι τότε αλλοίμονον θα εντροπιασθή και ο σύλλογός σας και το πανελλήνιον». Αν και «αναρμόδιος», αποδείχθηκε ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση.

Πρώτη του επιδίωξη ήταν να γνωρίσει τον οργανωτή του συνεδρίου, «διά να μάθω περίπου τι έχω να κάμω». Ο βαρόνος Πιερ ντε Κουμπερτέν έμενε λίγα μέτρα μακριά από το διαμέρισμά του. Ήταν θερμός υποστηρικτής της ένταξης της φυσικής αγωγής στη γαλλική εκπαίδευση, κατά το πρότυπο του αγγλοσαξονικού μοντέλου, και ενεργό μέλος του ολυμπιακού κινήματος. Παρά τη διαφορά ηλικίας (ο Βικέλας ήταν 28 χρόνια μεγαλύτερός του), οι δύο άνδρες βρήκαν κώδικες επικοινωνίας: «Ο αντιπρόσωπος της Ελλάδας συμμερίζεται τους φόβους και τις ελπίδες μας», έγραφε ο Γάλλος στην πρώτη του αναφορά στο πρόσωπο του Έλληνα λόγιου.

Η έναρξη του συνεδρίου, στο αμφιθέατρο της Σορβόννης, ήταν γεμάτη αναφορές στην αρχαία Ελλάδα. Το «παρών» έδωσαν διπλωμάτες, πανεπιστημιακοί, διαπρεπείς στοχαστές και παιδαγωγοί, ενώ συμμετείχαν πάνω από 60 αθλητικοί αντιπρόσωποι χωρών του «δυτικού κόσμου» (Γαλλία, Αγγλία, ΗΠΑ, Βέλγιο, Σουηδία, Ιταλία, Αυστρία, Ουγγαρία, Ρωσία, Νέα Ζηλανδία κ.ά.).

Οι εργασίες ξεκίνησαν με τον σχηματισμό δύο επιτροπών: η πρώτη ασχολήθηκε με τον ερασιτεχνικό αθλητισμό και η δεύτερη με την οργάνωση διεθνών Αγώνων, «βαπτισθέντων εκ των προτέρων με το όνομα: Ολυμπιακών». Ο Βικέλας τηρούσε διακριτική στάση. Πίστευε ότι η αποστολή του θα τελείωνε με την ανάγνωση του υπομνήματος εκ μέρους του προέδρου του Πανελληνίου, Ιωάννη Φωκιανού. Ωστόσο, εξελέγη πρόεδρος της δεύτερης επιτροπής, εκλογή που τιμούσε τη χώρα του και τον ίδιο. Κάπου εκεί, ίσως, ο Βικέλας αντιλήφθηκε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να διεκδικήσει κάτι παραπάνω από την απλή συμμετοχή της στο συνέδριο. Στις 18 Ιουνίου έγραφε στον Φωκιανό: «Όταν έλθει η κατάλληλη ώρα, προτίθεμαι να προτείνω να συμπεριληφθεί και η Αθήνα στον κατάλογο των πρωτευουσών όπου θα τελούνται οι Ολυμπιακοί Αγώνες».

Την επόμενη μέρα συζητήθηκε το θέμα στην επιτροπή και ο Ντε Κουμπερτέν πρότεινε οι Αγώνες να «ξεκινήσουν από την Αθήνα». Ο βαρόνος αρχικά ήθελε να γίνει η έναρξη στο Παρίσι, μαζί με τη ∆ιεθνή Έκθεση του 1900, και είχε πολλές επιφυλάξεις σχετικά με τις δυνατότητες της Ελλάδας να αναλάβει τη διοργάνωση. Ωστόσο, όπως ο ίδιος σημειώνει, οι συζητήσεις με τον Βικέλα τον έκαναν να ταχθεί υπέρ της Αθήνας και του 1896.

Πάντως, εκείνη τη στιγμή η πρότασή του είχε χλιαρή υποδοχή. Ακόμα και ο Βικέλας αιφνιδιάζεται και το ίδιο βράδυ απολογείται στον Ντε Κουμπερτέν: «∆εν σας είδα μετά τη συνεδρία μας, για να σας πω πόσο με συγκίνησε η πρότασή σας να ξεκινήσουμε από την Αθήνα. Λυπάμαι που δεν μπόρεσα εκείνη τη στιγμή να τη στηρίξω με πιο θερμό τρόπο». Στην ολομέλεια της 23ης Ιουνίου, θα στηρίξει την υποψηφιότητα της Αθήνας όσο πιο θερμά μπορεί, παίρνοντας πάνω του όλη την ευθύνη: «Βρέθηκα σε δύσκολη θέση. ∆εν όφειλα να επωφεληθώ της ευκαιρίας προ όφελος της Ελλάδας; ∆εν είχα σχετική εντολή ή άδεια, αλλά δεν έμενε και χρόνος […]. Αλλά και να υπήρχε ο χρόνος, δεν ήθελα, δεν έπρεπε να ενοχοποιήσω τον οποιονδήποτε άλλον θέτοντάς του το ερώτημα. Φοβόμουν την απόρριψη και έκρινα σωστό να φέρω μόνος μου την ευθύνη της αποτυχίας […]. Εφρόντισα να διατρανώσω ότι ουδεμίαν εντολήν είχα εκ μέρους της Ελληνικής Κυβερνήσεως».

Με έναν τολμηρό λόγο θα κερδίσει τις εντυπώσεις: «Ίσως είπωσι τινές ότι αι Αθήναι είναι μακράν, ότι δεν προσφέρουν τας αυτάς ευκολίας και τα μέσα ως οι Παρίσιοι και το Λονδίνον […]. Όλα αυτά είναι αληθή. Αλλά […] αφού πρόκειται περί Ολυμπιακών Αγώνων, δεν νομίζετε ότι η Ελλάς έχει κάποιο δικαίωμα να εγκαινιασθούν επί του εδάφους της; Έχετε την γενναιοφροσύνην να μας αναγνωρίσετε την μόνην υπέροχήν μας». Παρά τον ενθουσιασμό του, ο Βικέλας υπήρξε ειλικρινής: «∆εν έχουμε τα μέσα να τελέσωμεν εορτάς μεγαλοπρεπείς, αλλά το εγκάρδιο της υποδοχής θ’ αναπληρώσει τας πολλάς ελλείψεις μας […]. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας οφείλουν να έχουν χαρακτήρα απλούν και σοβαρόν, όπως αρμόζει στα ολυμπιακά ιδεώδη και προστάζει η οικονομική κατάσταση της χώρας […] Οι θεαταί αποτελούν αυτοί και μόνοι τον στολισμόν του θεάματος […]. Η δαπάνη να περιοριστεί στα άκρως αναγκαία. Κοσμιότης άνευ πολυτελείας». Η πρόταση υποστηρίχθηκε από τον Ντε Κουμπερτέν, τον Αμερικανό Γουίλιαμ Σλόαν και πολλούς άλλους αντιπροσώπους. Στις 12.10 το μεσημέρι της ιδιας μέρας, ο Φωκιανός έλαβε ένα ιστορικό τηλεγράφημα: «Το Συνέδριον εκφράζει την ευχήν εορτασμού στην Αθήνα των πρώτων διεθνών Ολυμπιακών Αγώνων του 1896».

Έχουν εκφραστεί σκέψεις για το παρασκήνιο της επιλογής της Αθήνας και την επιρροη που εξασκησε γι αυτο  η βασιλικη οικογενεια μεσω των γνωριμιων της . Η επικοινωνία των Βικέλα και Ντε Κουμπερτέν με τη βασιλική οικογένεια της Ελλάδας και η αγόρευση του διαδόχου Κωνσταντίνου ως μελους της επιτροπης διεξαγωγης των ολυμπιακων αγωνων και ως επιτιμο μελος του συνεδριου  (όπως και άλλων εστεμμένων) , αποδεικνύουν την  προσπάθεια ανάδειξης της Ελλάδας στο επίκεντρο διαμόρφωσης εντυπώσεων και διερεύνησης διαθέσεων. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος, υποστηρικτής των Ολυμπιακών Αγώνων, αποφάσισε να ηγηθεί της οργανωτικής επιτροπής, όπως ανακοινώθηκε επίσημα από τον Βικέλα στις 7 Ιανουαρίου 1895. Ο Βικέλας εξάλλου είχε, από το 1865, επαφές και με τον πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη, ο οποίος, έχοντας κηρύξει πτώχευση λίγους μήνες νωρίτερα, υποδέχτηκε με σκεπτικισμό την απόφαση και αρνήθηκε την οικονομική συμμετοχή του κράτους. Ο ενθουσιασμός του Διαδοχου Κωνσταντίνου πυροδότησε ένα "κύμα" δωρεών από τον ελληνικό λαό, από τις οποίες κατάφερε να συγκεντρώσει 330.000 δραχμές. Εκδόθηκε ειδική σειρά γραμματοσήμων που απέφερε 400.000 δραχμές και από τις πωλήσεις των εισιτηρίων συγκεντρώθηκαν άλλες 200.000 δραχμές. Με παράκληση του Κωνσταντίνου, ο επιχειρηματίας Γεώργιος Αβέρωφ συμφώνησε να βοηθήσει στην ανακατασκευή του Παναθηναϊκού Σταδίου που κόστισε περίπου 920.000 δραχμές. Προς τιμήν της γενναιοδωρίας του, κατασκευάστηκε το άγαλμά του στην είσοδο του Σταδίου. Τα αποκαλυπτήρια έγιναν στις 5 Απριλίου 1896.

Και ενώ δεν υπάρχει σαφής ένδειξη ότι οι ελληνικές Αρχές κατηύθυναν τον Βικέλα, είναι απολύτως σαφές ότι ο ίδιος ανέλαβε όχι μόνο να πείσει το συνέδριο να εμπιστευτεί μια χώρα με ελάχιστες υποδομές και μηδενική εμπειρία σε διεθνείς διοργανώσεις, αλλά και να κάνει τα πάντα για να γίνουν πραγματικότητα οι Αγώνες της Αθήνας. Ανέλαβε πρόεδρος της 14μελούς επιτροπής που εξελέγη «προς τέλεσιν των αποφασισθέντων» (∆ιεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή) και φιλοξένησε, στις 2 Ιουλίου 1894, την πρώτη συνεδρία της στο διαμέρισμά του στο Παρίσι, στην οδό Ντε Μπαμπιλόν. Για τον επόμενο ενάμιση χρόνο βρέθηκε στην Αθήνα και αφιερώθηκε στην υλοποίηση των Αγώνων, αναζητώντας τους απαραίτητους πόρους και τα κατάλληλα πρόσωπα. Επιδίωξε τη συσπείρωση των Αρχών και του λαού και τη συνεργασία ανάμεσα σε κρατικούς και ιδιωτικούς φορείς, προτάσσοντας τον εθνικό χαρακτήρα του εγχειρήματος, το οποίο χαρακτήριζε ως «ιστορική συγκυρία» για την Ελλάδα: «Οι αγώνες […] θα έχουν μεγάλη επίδρασιν επί του μέλλοντος του ελληνικού Έθνους διότι αφ’ ενός οι ξένοι που θα έλθουν θα εύρουν τους Έλληνες πολύ καλύτερους από ό,τι τους νομίζουν και διότι αφ’ ετέρου οι αγώνες θα συντελέσουν εις την διάδoσιν των σωματικών ασκήσεων εν τη χώρα και εις την εξύψωσιν των φρονημάτων. Ο σκοπός είναι εθνικός και όλοι οι Έλληνες πρέπει να εργαστούν υπέρ αυτού. Ή τώρα θα γίνουν ή ποτέ».

Μια εθνική υπόθεση και μια Εθνική Εταιρεία
Ο Δημήτριος Βικέλας και το κρητικό ζήτημα.

Σύμφωνα με τον Βρετανό ιστορικό και διπλωμάτη Michael Llewellyn Smith, «ο Βικέλας υπήρξε ένας πατριώτης που πίστευε στη μοναδική αποστολή της χώρας του και στις προοπτικές της, αλλά παράλληλα παρατηρούσε την Ελλάδα με την κριτική ματιά ενός εκπατρισμένου». Από το Λονδίνο, όπου ζούσε μέχρι το 1876, παρακολουθούσε με προσοχή την εξέλιξη του Ανατολικού Ζητήματος, με την Κρήτη να βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των Ευρωπαίων. Τον Μάιο του 1866, λίγο πριν από το ξέσπασμα της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης, ο Βικέλας μετέφρασε στα αγγλικά την επιστολή των Κρητών προς τη βασίλισσα του Ηνωμένου Βασιλείου, Βικτωρία, αναφορικά με την ένωση της μεγαλονήσου με την Ελλάδα. ∆ραστηριοποιήθηκε υπέρ της διάδοσης των θέσεων των επαναστατών, αρθρογραφώντας στον ξένο Τύπο με την υπογραφή «A Greek», και προέτρεπε Άγγλους λόγιους να τοποθετηθούν δημόσια υπέρ του κρητικού αγώνα. Οργάνωνε ερανικές επιτροπές και, σε συνεργασία με τη μητέρα του Σμαράγδα Μελά-Βικέλα, μέλος της Κεντρικής Υπέρ των Κρητών Επιτροπής της Αθήνας, φρόντιζε για τη μεταπώληση στην Αγγλία χειροτεχνιών των Κρητών προσφύγων. Επίσης κινητοποιήθηκε για την αγορά και την αποστολή στην Κρήτη όπλων και πολεμικού υλικού.

Ωστόσο, διαφωνούσε με την παράλληλη δράση υπέρ των άλλων αλύτρωτων περιοχών, ενώ η Κρητική Επανάσταση ήταν σε εξέλιξη, καθώς θεωρούσε ότι θα οδηγήσει σε διάσπαση και αποδυνάμωση της προσπάθειας: «Είναι ασύμφορος και επιβλαβής η σύστασις τώρα και επιτροπών Μακεδόνων, Θεσσαλών, Ηπειρωτών κτλ. […] Χρειάζεται συγκέντρωσις ενέργειας […]. Η Ελλάς είναι μία. Όταν υπάρχουν τόσοι διευθύνοντες, κουράζονται οι ομογενείς να δίνουν», γράφει τον Ιανουάριο του 1867 στον θείο του Κωνσταντίνο Μελά στη Μασσαλία. Επίσης προβληματίζεται για την απουσία ενός ικανού ηγέτη: «Χρειάζεται να πεισθή έκαστος ημών ότι δεν είναι άξιος να διευθύνη […] ούτε εγώ, ούτε εσείς είμεθα διά την διεύθυνσιν επαναστάσεων».

Περισσότερο θα εμπλακεί στα γεγονότα το 1897, καθώς βρίσκεται πλέον στην Αθήνα. Είναι 62 ετών, με κύρος, επιρροή και διεθνή αναγνώριση. Συνδέεται με την Εθνική Εταιρεία (Ε.Ε.), μυστική οργάνωση που είχε συσταθεί από στρατιωτικούς το 1894. Στόχος της ήταν, σύμφωνα με το καταστατικό της, «η αναζωπύρωση του εθνικού φρονήματος, η επαγρύπνηση επί των συμφερόντων των δούλων Ελλήνων […] η προπαρασκευή της απελευθέρωσης αυτών». Ο Παύλος Μελάς, ο οποίος είχε πρωτοστατήσει στην ίδρυσή της, πίεζε τον ξάδελφό του ∆ημήτριο Βικέλα να ενταχθεί στο δυναμικό της. Εκείνος ήταν επιφυλακτικός, καθώς ο μυστικός χαρακτήρας της τον ξένιζε και προκαλούσε υποψίες για πιθανές παρεμβάσεις στην εσωτερική πολιτική του κράτους: «Θεωρώ άσκοπον και επικίνδυνον την ύπαρξιν μυστικής Εταιρείας εις κράτος ελεύθερον».

Τελικά, μετά τη δημόσια δήλωση της Εταιρείας στις εφημερίδες ότι δεν είχε καμία πρόθεση να αναμειχθεί «εις τα της εσωτερικής πολιτικής της χώρας» (1 ∆εκεμβρίου 1896), ο Βικέλας δέχτηκε την πρόσκληση. Τον Ιανουάριο του 1897, μαζί με επιφανείς προσωπικότητες της ελληνικής κοινωνίας, έδωσε όρκο μέλους κατά τη διάρκεια μιας «καταλλήλως σκηνοθετημένης» τελετής, όπου οι προεδρεύοντες ανέπτυξαν το πρόγραμμά τους και επανέλαβαν τη δέσμευση να απέχουν από «οιανδήποτε επέμβασιν εις τα εσωτερικά του κράτους» και τον προσανατολισμό της δράσης τους αποκλειστικά «προς ανύψωσιν του πατριωτικού φρονήματος του Έθνους». Ωστόσο, διατηρούσε ακόμα επιφυλάξεις. Στην πρώτη συνεδρίαση, ξεκαθάρισε ότι θα παραιτηθεί εάν διαπιστώσει οποιαδήποτε παρέμβαση στην κυβερνητική πολιτική. Επίσης ένιωθε αμήχανα με τη μυστικοπάθεια της Εταιρείας: «∆εν έμαθα να ψεύδομαι. ∆εν δύναμαι να λέγω “δεν είμαι μέλος” ενώ είμαι». Ζήτησε να εργαστεί φανερά για την «κεντρική επιτροπή προς αποδοχήν εράνων».

Η Εθνική Εταιρεία, που είχε σημαντική επιρροή στην κοινή γνώμη, έπαιξε τελικά ενεργό ρόλο στις εξελίξεις. Ο Βικέλας διαχώρισε τη θέση του όταν η Εταιρεία καταδίκασε δημόσια τη λύση της αυτονομίας της Κρήτης, που πρότειναν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. ∆ιαμαρτυρήθηκε εγγράφως προς την Εταιρεία (16/28 Μαρτίου 1897), χαρακτηρίζοντας την κίνηση ανεύθυνη και υπονομευτική προς την κυβέρνηση: «Φοβούμαι ότι εβιάσθη η Ανώτατη Αρχή χαράξασα πολιτικήν των άκρων». Ο ίδιος ήταν υπέρμαχος της τελεσίδικης ένωσης με την Ελλάδα: «Όσο επεκτείνονται τα όρια της ελευθέρας Ελλάδος, κατά ταύτα θα αυξάνει η επίδρασις του ελληνισμού» έγραφε το 1896 στον θείο του Κ. Μελά. Αλλά επίσης θεωρούσε δεδομένο ότι «η λύσις του κρητικού ως και παντώς άλλου ελληνικού ζητήματος δεν εξαρτάται από ημάς και μόνους». Μετά την απόβαση ελληνικού στρατού στην Κρήτη, ακολούθησε η επέμβαση του ευρωπαϊκού στόλου, με τον βομβαρδισμό του στρατοπέδου των Επαναστατών στο Ακρωτήρι, τον Φεβρουάριο του 1897. Στην Αθήνα εκδηλωθήκαν αντιδράσεις εναντίον των ξένων και προτάθηκε η απαγόρευση εισόδου τους στην Ακρόπολη. Ο Βικέλας, με επιστολή του στην εφημερίδα Εστία (13 Φεβρουαρίου 1897), κατέκρινε αυτή τη στάση, που τοποθετούσε στο στόχαστρο τους Ευρωπαίους πολίτες και ακύρωνε την προσπάθεια που είχε γίνει για την ενημέρωση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, «η οποία εξηγέρθη υπέρ ημών, διαμαρτυρομένη κατά της πορείας των κυβερνήσεων».

Αποφεύγοντας πάντως να εκθέσει τη χώρα του, στο εξωτερικό ο Βικέλας υποστήριξε τις εθνικές θέσεις. Αν και διαφώνησε με την πολιτική της Εθνικής Εταιρείας  και της κυβέρνησης ∆ηλιγιάννη, υπήρξε συνεπής ως προς τις δεσμεύσεις του και κινητοποιήθηκε για την ενεργοποίηση της ομογένειας. Στις 30 Φεβρουαρίου 1897 έγραφε προς τον Στέφανο Α. Ράλλη, διευθυντή της πανίσχυρης εταιρείας Ralli Brothers και ένα από τα πλουσιότερα στελέχη της ελληνικής κοινότητας του Λονδίνου: «Επικαλούμαι την συνδρομήν σας […]. Προβήτε εις συλλογήν συνδρομών διότι εν αποτυχία μας επίκειται η λύσις του ζητήματος προς όφελος των αντιζήλων μας». Παράλληλα αρθρογραφούσε στους Times του Λονδίνου και στο περιοδικό The Nation της Νέας Υόρκης, παρουσιάζοντας πάντα την Κρήτη ως τμήμα της Ελλάδας. Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1897, με τις εξελίξεις να μετατοπίζονται στα θεσσαλικά σύνορα, οργάνωσε πλωτό νοσοκομείο για τη μεταφορά τραυματιών, μετέβη ο ίδιος με κλιμάκια του Ερυθρού Σταυρού στον Βόλο και στη Στυλίδα και δραστηριοποιήθηκε υπέρ των προσφύγων.

Μετά την ήττα της Ελλάδας, γράφει στον γαμπρό του, Μαρίνο Κοριαλένιο, τραπεζίτη στο Λονδίνο: «Όλα τα βλέπω μαύρα […] εύχομαι να επέλθη η ανόρθωσις […] αλλά φοβούμαι ότι θα εξακολουθήσωμεν εις τα ίδια. […] Τα έθνη δεν χάνονται. Αλλά εν τω μεταξύ τι θα γείνη το δυστυχές αυτό κράτος;». Στις 27 Μαΐου 1897 ζητά τη διαγραφή του από την Εθνική Εταιρεία: «Παρακαλώ υμάς να διαγραφή των μητρώων της Εταιρείας το όνομά μου […] το Συμβούλιο χαρακτηρίζει τους θέλοντας να παραιτηθούν ως λιποψυχούντας, ως στερουμένους σθένους, ως άνανδρους. Αλλά ανανδρία θα ήτο να εμμένη τις εις στάσιν την οποίαν η συνείδησίς του καταδικάζει […] προ καιρού επεθύμουν να παραιτηθώ αλλά επερίμενα την συνομολόγησιν της ειρήνης για να μην γίνω πρόξενος δυσχερειών […] την μύησιν μου εθεώρησα από της πρώτης σχεδόν στιγμής ως το μεγαλείτερον λάθος, την μεγαλειτέραν ανοησίαν της ζωής μου». Τον Ιούνιο του 1897, ενώ ταξιδεύει στο Παρίσι για το Συνέδριο των Ανατολιστών, σημειώνει στο ημερολόγιό του: «Ποτέ δεν ανεχώρησα από την Πατρίδα με την καρδίαν τόσον βαρείαν! […] ναι μεν ο πόλεμος ετελείωσε […] αλλά επί του εδάφους της υποφέρουν τόσας στερήσεις χιλιάδες προσφύγων εκ Κρήτης και Θεσσαλίας, Κύριος οίδε οποίας φάσεις θα λάβει το εσωτερικόν ζήτημα».

Ο Βικέλας δεν θα ζήσει για να δει την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Πέθανε στις 7 Ιουλίου 1908, στην Αθήνα, χτυπημένος από καρκίνο. Ωστόσο, με μια τελευταία πράξη του, θα υπογραμμίσει τη δεδομένη γι’ αυτόν θέση της στο ελληνικό κράτος. Μετά τον θάνατό του το 1908, κληροδοτεί την πλούσια βιβλιοθήκη του στον ∆ήμο Ηρακλείου. Η Βικελαία ∆ημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου συνεχίζει μέχρι σήμερα το έργο της στον χώρο της παιδείας και του πολιτισμού.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Ο πρώτος κανονισμός που ψηφίστηκε από τη ΔΟΕ το 1894, επέτρεπε μόνο σε ερασιτέχνες αθλητές να συμμετάσχουν στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Με εξαίρεση τα αγωνίσματα της ξιφασκίας, σχεδόν όλα τα υπόλοιπα διεξήχθησαν κάτω από ερασιτεχνικούς κανόνες. Οι κριτές έφεραν τα ίδια ονόματα όπως και στην αρχαιότητα: Αλυτάρχης, Έφοροι, Ελλανοδίκες. Τελικός κριτής ήταν ο Πρίγκιπας Γεώργιος και σύμφωνα με τον Κουμπερτέν, "η παρουσία του έδωσε βαρύτητα και κύρος στις αποφάσεις των εφόρων"
2.Οι Αγώνες είχαν μεγάλη επιτυχία και υπήρξε αθρόα συμμετοχή του ελληνικού κοινού, ιδιαίτερα στο Παναθηναϊκό Στάδιο, το μοναδικό Ολυμπιακό στάδιο που χρησιμοποιήθηκε κατά τον 19ο αιώνα. Μετά το τέλος των Αγώνων, ο Βασιλιάς Γεώργιος Α΄, καθώς και πολλοί άλλοι (μεταξύ των οποίων και Αμερικανοί αθλητές), υποστήριξαν την ιδέα να διοργανωθούν και οι επόμενοι Αγώνες στην Αθήνα. Ο Κουμπερτέν όμως ήταν αντίθετος με αυτό, ενώ είχε ήδη αποφασιστεί το Παρίσι ως η επόμενη διοργανώτρια πόλη.


26 Ιουνίου, 2021

26 Ιουνίου 1913 – H Απελευθέρωση της Καβάλας




Στις 26 Ιουνίου 1913 τρία πλοία του ελληνικού στόλου αποβίβασαν αγήματα στην Καβάλα και την κατέλαβαν από τους Βουλγάρους δια περιπάτου. Ήταν η πρώτη επιχείρηση του ελληνικού πολεμικού ναυτικού, κατά τη διάρκεια του Β’ Βαλκανικού Πολέμου, που «έπαιζε» άνευ αντιπάλου στο Αιγαίο, καθώς οι Βούλγαροι δεν είχαν πλοία στο Αιγαίο και ο Οθωμανικός στόλος ήταν κλεισμένος στα Στενά.
Η Καβάλα είχε καταληφθεί από τους Βουλγάρους τον Οκτώβριο του 1912, κατά τη διάρκεια του Α’ Βαλκανικού Πολέμου. Οι Βούλγαροι ήθελαν να την κρατήσουν πάση θυσία υπό την κυριαρχία τους για να διασφαλίσουν την πολυπόθητη έξοδό τους στο Αιγαίο. Η Καβάλα ήταν ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά λιμάνια του μακεδονικού χώρου, με το ελληνικό στοιχείο, που αποτελούσε το 45% του πληθυσμού της, να παίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομική ζωή της πόλης. Το ελληνικό στρατηγείο από την πλευρά του επιζητούσε την κατάληψη της Καβάλας για να εκδιώξει από την ευρύτερη περιοχή του Παγγαίου τους Βουλγάρους και να διευκολύνει έτσι τις επιχειρήσεις στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη.
Με την έναρξη του Β’ Βαλκανικού Πολέμου (16 Ιουνίου 1913), ο ελληνικός στόλος απέκλεισε τις ακτές της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης, από τις εκβολές του Στρυμόνα, δυτικά, έως τον Αίνο (περιοχή πέρα από τον Έβρο), ανατολικά. Στις 18 Ιουνίου τα ελληνικά πολεμικά πλοία ήταν αγκυροβολημένα στην περιοχή της Ασπροβάλτας για να παρέχουν υποστήριξη στην 7η Μεραρχία, που επιχειρούσε στην ευρύτερη περιοχή των Σερρών. Η προς τα βορειανατολικά προέλαση της 7ης Μεραρχίας κατέστησε άσκοπη την παραμονή του στόλου εκεί και στις 22 Ιουνίου κατέπλευσε στον Λιμένα της Θάσου.
Την επομένη ημέρα, 23 Ιουνίου, τμήμα του ελληνικού στόλου έλαβε διαταγή να κάνει παραπλανητικές διελεύσεις μπροστά από το λιμάνι της Καβάλας. Το θωρηκτό «Ύδρα» και μεταγωγικά πλοία, τα οποία ήταν κενά, διέρχονταν επανειλημμένα μπροστά από το λιμάνι της Καβάλας και έδιναν την εντύπωση στους Βουλγάρους ότι οι Έλληνες θα πραγματοποιήσουν απόβαση στην Κεραμωτή, απέναντι από την Θάσο. Φοβούμενοι το ενδεχόμενο αυτό, οι Βούλγαροι εγκατέλειψαν την πόλη στις 25 Ιουνίου και κατευθύνθηκαν προς τα βόρεια. Στις 26 Ιουνίου 1913, τα αντιτορπιλικά «Δόξα», «Πάνθηρ» και «Ιέραξ» αποβίβασαν αγήματα και απελευθέρωσαν την Καβάλα χωρίς αντίσταση, «εν μέσω εξάλλου ενθουσιασμού των κατοίκων», όπως έγραψε ο Τύπος της εποχής.
Η ενσωμάτωση της Καβάλας στο ελληνικό κράτος θα κριθεί οριστικά στο διπλωματικό πεδίο, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για τη σύναψη της Συνθήκης του Βουκουρεστίου (17 – 28 Ιουλίου 1913). Οι Βούλγαροι έδωσαν σκληρή μάχη για να ανακτήσουν την Καβάλα, έχοντας την υποστήριξη της Ρωσίας και της Αυστροουγγαρίας. «Η Ελλάδα διαθέτει τόσα λιμάνια, ώστε να μην γνωρίζει πώς θα τα χρησιμοποιήσει. Θα λάβει τη Θεσσαλονίκη. Ανατολικά της Θεσσαλονίκης, μόνο η Καβάλα είναι δυνατόν να αποτελέσει ένα αξιόλογο λιμάνι. Το Ντεντέαγατς (σημερινή Αλεξανδρούπολη) δεν αξίζει τίποτε. Είναι δίκαιο η Βουλγαρία να έχει ένα λιμάνι στη θάλασσα του Αιγαίου» τόνιζε o υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας Σεργκέι Σαζόνοφ προς τον Γάλλο πρεσβευτή στη Ρωσία Τεοφίλ Ντελκασέ. Την πλάστιγγα υπέρ των ελληνικών θέσεων θα γείρει τελικά ο Γερμανός αυτοκράτορας Γουλιέλμος, η αδελφή του οποίου Σοφία είχε παντρευτεί τον βασιλιά Κωνσταντίνο.
Παρακατω  παρατιθενται μερικα αποσπασματα  απο την εφημεριδα ''ΕΜΠΡΟΣ'' της 30 Ιουλ 1913. Φαινεται καθαρα μεσα απο τις ειδησεις εκεινου του καιρου οτι η Ρωσια και η Αυστροουγγαρια ηθελαν η Καβαλα να παραμεινει στα χερια των βουλγαρων. Τις ελληνικες διεκδικησεις υποστηριξε ο Γερμανος Αυτοκρατορας Γουλιελμος Β΄,που ηταν  κουνιαδος του Βασιλια της Ελλαδος Κωνσταντινου ΙΒ'.
Ας δουμε τι γραφει η εφημεριδα.
ΒΙΕΝΝΗ, Τεταρτη πρωι. -Οι Γερμανικες εφημεριδες,κατα τηλεγραφηματα εκ Βερολινου , σχολιαζοντας τα τηλεγραφηματα που ανταλλαξαν ο αυτοκρατορας Γουλιελμος και ο βασιλιας της Ρουμανιας Καρολος, ακομη δε σχολιαζοντας και την επιδεικτικήν προαγωγη του Βασιλεως Κωνσταντινου σε Αρχιστρατηγο του γερμανικου στρατου, συμπεραινουν οτι η αναθεωρησις της συνθηκης του Βουκουρεστιου ειναι ποθος  ευλαβης(!) Διοτι δεν ειναι δυνατον γραφουν ,να ανεχθη κανεις να σφαγιασθουν τα ελληνικα δικαια για να εξασφαλισθει η συμφεροντολογικη  επιρροη μερικων Δυναμεων (Ρωσια,Αυστρια) πλησιον της Βουλγαριας. Πρεπει,  τονιζουν, να καταλαβουν πλεον οτι η συνθηκη του Βουκουρεστιου ειναι οριστικη.
.
Η Ιταλια επισης συμφωνουσε  με τις αποφασεις της συνθηκης για την Καβαλα διοτι ηθελε να παρει ανταλλαγματα στην Βορειο Ηπειρο.
Η ΙΤΑΛΙΑ  ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΕΙ  ΤΗΝ ΣΥΝΘΗΚΗΝ ΩΣ ΟΡΙΣΤΙΚΗΝ
ΒΙΕΝΝΗ,Τεταρτη πρωι,- Τηλεγραφουν απο το Βερολινο οτι οι γερμανικες εφημεριδες βεβαιωνουν οτι η Ιταλια  εισηλθεν στην ομοφωνια των Δυναμεων που ειναι  υπερ  της Συνθηκης του Βουκουρεστιου  ως οριστικης.
.Πληροφοριες απο το Λονδινο ειχαν σιγουρη την συμφωνη γνωμη της Ιταλιας για να αποδοθουν και τα νησια του Αιγαιου στην Ελλαδα οριστικα, παζαρευαν οι Ιταλοι μεχρι τελευταια στιγμη αναταλλαγματα  στην Βορεια Ηπειρο. Οι Αγγλοι ηθελαν να δωσουν τα νησια στην Ελλαδα.


 

15 Δεκεμβρίου, 2015

Μεσολυμπιακοί αγώνες του 1906: η μεγάλη αθλητική στιγμή του σύγχρονου Ελληνισμού

0 Ιωάννης Φιλίστωρ 15 Δεκεμβρίου 2015


Το Παναθηναϊκό στάδιο το 1906
(γράφει ο Φιλίστωρ με αφορμή τα 107 χρόνια Ιστορίας που έκλεισε πρόσφατα ο Ηρακλής Θεσσαλονίκης)

Πρόλογος - η Ιστορική συγκυρία


Η Ελλάδα έβγαινε ρημαγμένη οικονομικά, αλλά πρωτίστως ηθικά, από την περιπέτεια και την στρατιωτική συντριβή του 1897. Η ήττα είχε απογοητεύσει μεγάλο τμήμα της Ελληνικής κοινής γνώμης, καθώς είχε αναδείξει με δεικτικό τρόπο την αδυναμία του Ελληνικού Βασιλείου να αντιπαρατεθεί στρατιωτικά εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και την πρακτική αδυναμία του να πραγματώσει την "Μεγάλη Ιδέα". Οικονομικά η Χώρα ήταν ουσιαστικά χρεοκοπημένη και χωρίς ελπίδα ανάκαμψης ορατή στο άμεσο μέλλον, καθώς οι σημαντικότερες δημόσιες πρόσοδοι λαμβάνονταν απευθείας από τους Διεθνείς δανειστές της. Είναι επίσης γεγονός ότι ο αλυτρωτισμός των Ελλήνων έναντι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά και η γενικότερη Ελληνική πολιτική είχε αμαυρώσει την εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό, καθώς την εμφάνιζε ως μόνιμο ταραχοποιό της περιοχής.



Ο ορισμός των μεσοολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1906, ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την Ελλάδα να ανατρέψει το εις βάρος την σκηνικό όπως αυτό είχε διαμορφωθεί. Οι μεσοολυμπιακοί αγώνες ήταν ένας βραχύβιος θεσμός που προέκυψε μετά από αίτημα της Ελλάδας να διοργανώνονται μόνιμα αγώνες στην Αθήνα, στο μεσοδιάστημα δύο διαδοχικών Ολυμπιακών διοργανώσεων. Αρχικώς οι αγώνες θα διεξάγονταν το 1902, αλλά τα δημοσιονομικά κενά της Ελλάδας ανάγκασαν τους διοργανωτές να ορίσουν ως έτος διεξαγωγής τους το 1906. Είναι γεγονός ότι η ιδέα για μια ενδιάμεση Ολυμπιάδα αποκλειστικά στην Ελλάδα δεν ενθουσίαζε την Ολυμπιακή επιτροπή και τον Ντε Κουπερτέν, οι οποίοι προσπάθησαν εξ αρχής να υποβαθμίσουν τον θεσμό και να μην διευκολύνουν την επιτυχή οργάνωση των αγώνων. Μάταια...


Η οργάνωση των Αγώνων και η διεθνής συμμετοχή

Η άψογη διεξαγωγή των Αγώνων μεταβλήθηκε σε Εθνική υπόθεση για τους Έλληνες. Αν και τα οικονομικά της χώρας δεν ήταν σε καλή κατάσταση, έγιναν μεγάλες προσπάθειες για την συντήρηση των αθλητικών εγκαταστάσεων και του Παναθηναϊκού Σταδίου. Για την οικονομική ενίσχυση των Αγώνων το ελληνικό κράτος εξέδωσε ειδική σειρά γραμματοσήμων, που απέφεραν το σημαντικό για την εποχή ποσό των 400.000 δραχμών, χάρις τον ενθουσισμό των ιδιωτών. Όλα τα μέλη της Ελληνικής Βασιλικής οικογένειας κινητοποιήθηκαν ώστε οι προετοιμασίες να ολοκληρωθούν εγκαίρως. Ειδικά για τους αγώνες, η Αθήνα και ο Πειραιάς διακοσμήθηκαν με λουλούδια, πολύχρωμους λαμπτήρες, σημαίες, θυρεούς όλων των εθνών και επιγραφές σε όλες τις γλώσσες. Με την έλευση των αθλητών και των επισκεπτών, η πρωτεύουσα της Ελλάδας μεταμορφώθηκε -σύμφωνα με τις διηγήσεις της εποχής- σε μια «νέα Βαβυλώνα», μια «μικρά υφήλιο». Υπολογίζεται ότι 20.000 φίλαθλοι έφθασαν στην Αθήνα απ' όλο τον κόσμο για να παρακολουθήσουν τους αγώνες, διαφημίζοντας την χώρα παγκοσμίως.


Οι αγώνες από την πρώτη στιγμή κίνησαν το Διεθνές ενδιαφέρον που εκφράστηκε με την αποστολή επισήμων και δημοσιογράφων. Συμμετείχαν αποστολές αθλητών από 18 χώρες που συνοδεύονταν από εκπροσώπους αθλητικών σωματείων αλλά και ανώτερους κρατικούς αξιωματούχους του κάθε κράτους. Ανάμεσα τους αθλητές από την Αμερική, την Αγγλία, την Ιταλία, την Σουηδία, την Αυστρία, την Γερμανία, την Ουγγαρία και φυσικά την Γαλλία. Οι διεθνείς αθλητικοί αγώνες ήταν μια ιδέα που είχε ωριμάσει στα τέλη του 19ου αιώνα ανάμεσα στις ελίτ των περισσοτέρων Ευρωπαϊκών Χωρών, ενώ ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στις τάξεις των μελών των Βασιλικών οικογενειών. Ο διεθνής αθλητισμός και στο πλαίσιο του και οι Ολυμπιακοί αγώνες, παρουσιαζόταν ως ένας θεσμός που προήγαγε την διακρατική συνεργασία, την διαπολιτισμική επαφή και συνεπακόλουθα την Διεθνή ειρήνη, που πάντως εκείνη την εποχή δεν έμοιαζε να απειλείται ιδιαίτερα, παρά την ένταση του διεθνούς οικονομικού ανταγωνισμού.


Έτσι και η Ελληνική Ολυμπιάδα συγκέντρωσε το Διεθνές ενδιαφέρον που εκφράστηκε με ενθουσιώδη μηνύματα κορυφαίων Ευρωπαίων πολιτικών (Κλεμανσώ κτλ) αλλά και με την παρουσία, έστω για 48 ώρες, του Βασιλιά της Αγγλίας Εδουάρδου VII και της συζύγου του Βασίλισσας Αλεξάνδρας, παρουσία που αποτέλεσε μεγάλη Ελληνική επιτυχία και ερμηνεύτηκε και ως κίνηση στήριξης της Αγγλίας προς την Ελλάδα και την Ελληνική Βασιλική οικογένεια. Τρεις μέρες πριν την έναρξη των αγώνων, οι διεθνείς αποστολές των αθλητών ξεκίνησαν να καταφθάνουν με πλοία στο λιμάνι του Πειραιά, στο οποίο ο συνωστισμός των πλοίων ήταν πρωτοφανής. Την προπαραμονή της έναρξης των αγώνων μόνο, ήρθαν στην Αθήνα ατμοπλοϊκώς πάνω από 3.000 ξένοι, νούμερο εντυπωσιακό για την εποχή εκείνη. Οι Ελληνικές Αρχές κατέβαλλαν φιλότιμες προσπάθειες για την στέγαση, σίτιση και την εν γένει φιλοξενία των αθλητών σε μια περιοχή κοντά στην Αρχαία Πνύκα, τοποθεσία που επιλέχθηκε με σοφία, καθώς το μεγαλειώδες Αρχαίο σκηνικό της περιοχής, λάμπρυνε την όλη διοργάνωση και την περιέβαλλε με μια στίλβη μεγαλείου αλλά και απλότητας. Είναι αλήθεια πάντως ότι κάποιοι αθλητές αντιμετώπισαν προβλήματα στην διατροφή τους, στην έλλειψη χώρου, αλλά και λόγω του θορύβου στην ευρύτερη περιοχή και έτσι αναζήτησαν καταλύματα στην πόλη.


Οι αγώνες όμως ήταν και μια αναβάπτιση του Ελληνικού Βασιλείου στην ιδέα του Ελληνισμού αλλά και στην ιδέα ενοποίησης όλων των σκλάβων αλύτρωτων περιοχών. Στους Αγώνες συμμετείχε αντιπροσωπεία αθλητών από την Κρήτη που βρισκόταν υπό Διεθνή Αρμοστεία με Έλληνα ύπατο αρμοστή, με το όνειρο της πολυπόθητης Ένωσης να μοιάζει πιο πολύ από ποτέ χειροπιαστό. Επίσης συμμετείχαν στους αγώνες αθλητές από την Κύπρο και από την Σμύρνη, γεγονός που σχολιάστηκε ευμενώς από της εφημερίδες της εποχής. Εκτός αυτών όμως τους Έλληνες φιλάθλους περίμενε άλλη μια μεγάλη έκπληξη: η συμμετοχή αθλητών και της ποδοσφαιρικής ομάδας του "ομίλου φιλόμουσων" (του μετέπειτα Ιστορικού αθλητικού σωματείου Ηρακλή Θεσσαλονίκης), οι οποίοι συνοδεύονταν και από την φιλαρμονική του συλλόγου Μοναστηρίου. Η αποστολή ξεκίνησε από την Θεσσαλονίκη και στην στάση της στον Βόλο αποθεώθηκε από τους ντόπιους. Οι αποστολές αθλητών από τον αλύτρωτο Ελληνισμό έγιναν αντικείμενο λατρείας από τους Αθηναίους στις επόμενες μέρες και ήταν συχνές οι εκδηλώσεις συλλόγων με τιμώμενα πρόσωπα τους αθλητές, ενώ εκφωνούνταν λόγοι υπέρ του Ελληνισμού και της Εθνικής του αποκατάστασης κυρίως από τον Νεοκλή Καζάζη.


Η πρώτη ημέρα των Αγώνων - η μεγαλειώδης έναρξη

Η ημέρα της έναρξης των Αγώνων στις 22 Απριλίου, ήταν αναμφίβολα η σημαντικότερη των Αγώνων. Στην Αθήνα είχαν συρρεύσει φίλαθλοι όχι μόνο από την Αττική, αλλά κυριολεκτικά από όλη την Ελλάδα. Το στάδιο ήταν ασφυκτικά γεμάτο με πάνω από 100.000 φιλάθλους, πολύς κόσμος συνωστιζόταν στην γύρω περιοχή και στην είσοδο του σταδίου για να δει την είσοδο των αθλητών και ο ενθουσιασμός όλων βρισκόταν στο κατακόρυφο. Στα επίσημα θεωρεία εκτός των πρεσβευτών, των μελών της ΔΟΕ και άλλων επισήμων, ήταν όλη η Ελληνική βασιλική οικογένεια καθώς και οι Βασιλείς της Αγγλίας. Οι αθλητές εισέρχονταν ανά εθνικότητα στο στάδιο χαιρετούσαν τα πλήθη περπατούσαν κυκλικά το στίβο και στέκονταν ενώπιον των επισήμων όπου έκαναν μια βαθιά υπόκλιση σεβασμού. Όλοι οι ξένοι αθλητές ήταν πολύ ενθουσιασμένοι με την παρουσία του κόσμου, φώναζαν και χειρονομούσαν υπέρ της Ελλάδας με τις λίγες Ελληνικές λέξεις που είχαν μάθει και ολοφάνερα απολάμβαναν την στιγμή της αποθέωσης τους από το κοινό.




Η ομάδα ποδοσφαίρου του ομίλου φιλόμουσων (Ηρακλή Θεσσαλονίκης)
Αλλά η μεγάλη στιγμή της διοργάνωσης, η κορύφωση της θα λέγαμε, ήταν η είσοδος των Ελλήνων αθλητών στο Στάδιο, καθώς μαζί τους εισήλθαν και οι αθλητές από την Κρήτη, την Κύπρο, την Σμύρνη και την Θεσσαλονίκη, κατά την γνώμη μου, μια από τις κορυφαίες στιγμές του Ελληνισμού μετά το 1821. Ο συμβολισμός του ενωμένου πολιτισμικά Ελληνισμού ενώπιον της παγκόσμιας κοινής γνώμης ήταν ένα μεγαλειώδες θέαμα που έκανε κάθε ταπεινωμένη Ελληνική καρδιά να σκιρτήσει. Για πρώτη φορά μετά την εθνική ταπείνωση του 1897, οι Έλληνες ελπίζουν ξανά για την Εθνική τους αποκατάσταση. Οι Κρήτες αθλητές φορούν τις παραδοσιακές τους φορεσιές, ενώ οι αθλητές από την Θεσσαλονίκη το μπλε και το άσπρο που δημιουργούσαν τους αυτονόητους συνειρμούς στους παριστάμενους, αποχρώσεις που φέρουν οι αθλητές του Ηρακλή Θεσσαλονίκης έως και σήμερα. Καθώς από τους 883 αθλητές που έλαβαν μέρος στους Αγώνες οι μισοί ήταν Έλληνες, η είσοδος της Ελληνικής ομάδας στο Παναθηναϊκό στάδιο διήρκεσε πολλαπλάσιο χρόνο από τις προηγούμενες εισόδους και κατέλαβε όλο τον στίβο του σταδίου (όσοι παρακολούθησαν από κερκίδα όπως εγώ ως εθελοντής, την αντίστοιχη είσοδο της Ελλάδας στο Ολυμπιακό στάδιο το 2004 ξέρουν τι εννοώ). Οι Έλληνες αθλητές περπατούσαν με υπερηφάνεια και τάξη στο στάδιο πίσω από την Ελληνική σημαία, ενώ ο κόσμος στις κερκίδες παραληρούσε αποθεώνοντας τους. Η Ελλάδα ανέπνεε πάλι!


Αμέσως μετά από την σύντομη αλλά συγκινητική αυτή τελετή, ο Διάδοχος Κωνσταντίνος διάβασε ένα σύντομο χαιρετισμό, ακούστηκε ο Ολυμπιακός ύμνος και ο Βασιλιάς Γεώργιος κήρυξε την έναρξη των Αγώνων. Αμέσως μετά οι αθλητές εκκένωσαν το στάδιο και ξεκίνησαν τα αγωνίσματα του στίβου. Ο τρόπος διεξαγωγής των αγωνισμάτων καθοριζόταν από τους Ελλανοδίκες που καθόριζαν σε μεγάλο βαθμό τις νόμιμες τεχνικές που μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι αθλητές ώστε να φτάσουν στην νίκη. Σε όλα τα αγωνίσματα οι Ελλανοδίκες αποδείχθηκαν πολύ κατώτεροι των περιστάσεων καθώς δεν γνώριζαν επαρκώς τους κανονισμούς, ενώ και η συνεννόηση με τους ξένους αθλητές γινόταν με δυσκολία, πρόβλημα πάντως για το οποίο αναμφίβολα είχε ευθύνες και η ΔΟΕ. Τα ζεστά βράδια των Ολυμπιακών αγώνων του 1906, η Αθήνα έλαμπε κάτω από το φως τον δημόσιων λαμπτήρων. Η φιλαρμονική του δήμου Αθηναίων παιάνιζε μουσικά κομμάτια, το κέντρο των Αθηνών και το Σύνταγμα ήταν ασφυκτικά γεμάτο, ενώ αυθόρμητες πομπές πολιτών σχηματίζονταν στους δρόμους με φωνές υπέρ των αθλητών αλλά και υπέρ του διαδόχου Κωνσταντίνου ως διοργανωτή των επιτυχημένων αγώνων. Οι ξένοι αθλητές κυκλοφορούσαν άνετα στην πόλη και γίνονταν αντικείμενο λατρείας και θερμής φιλοξενίας από τους Αθηναίους.


Η συνέχεια των Αγώνων - Ο Ολυμπιονίκης Δημήτρης Τόφαλλος!


Η φίλαθλη κοινή γνώμη στην Ελλάδα παρακολούθησε με εξαιρετικό ενδιαφέρον τους αγώνες, όπως επίσης και τις επιδόσεις των Ελλήνων αθλητών που κατά γενική ομολογία δεν τα κατάφεραν όπως θα περίμενε κανείς λόγω του πλήθους των συμμετοχών τους σε κάθε αγώνισμα. Στην σκοποβολή απέτυχαν να κερδίσουν διάκριση ακόμη και με γκρα, ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο όπλο στην Ελλάδα και στην ύπαιθρο της, όπως επεσήμανε σε μακροσκελές άρθρο του ο Γεώργιος Δροσίνης. Και οι Έλληνες δρομείς δεν τα κατάφεραν απέναντι στους Αμερικάνους και στους Γάλλους, ενώ οι Κρήτες δρομείς συμμετείχαν μάλλον συμβολικά, χωρίς καμία πιθανότητα διάκρισης καθώς ήταν εντελώς απροπόνητοι και ανεξοικείωτοι με τον κλασσικό αθλητισμό. Οι Ελληνικές επιτυχίες προήλθαν κυρίως από τις ρίψεις, την ξιφασκία και τη κωπηλασία που όμως δεν προκαλούσαν την ίδια συγκίνηση με τα αθλήματα του κλασσικού αθλητισμού.


Η μεγάλη ελπίδα των Ελλήνων για διάκριση ήταν ο Πατρινός αρσιβαρίστας Δημήτριος Τόφαλος ο οποίος σήκωνε 148 κιλά και φάνταζε το απόλυτο φαβορί για το χρυσό. Το ζήτημα πήρε διαστάσεις καθώς ο Τόφαλος έκανε συνεχώς δηλώσεις στον Τύπο κομπάζοντας ότι θα νικήσει ότι και να γίνει, ενώ στην Πάτρα ο κόσμος είχε ξεσηκωθεί. Απρόσμενα ως αντίπαλος του παρουσιάστηκε ο Αυστριακός Στάϊμπαχ, ο οποίος προβαλλόταν ως πιθανός νικητής της άρσης βαρών λόγω σωματοδομής και επίδοσης. Δύο μέρες πριν την τέλεση του αγώνα, σάλος ξέσπασε καθώς ο Ελληνικός Τύπος δημοσίευσε πληροφορία ότι ο Στάϊμπαχ ήταν επαγγελματίας αθλητής και συνεπακόλουθα δεν μπορούσε να πάρει μέρος στους αγώνες. Η αυστριακή αποστολή διαμαρτυρήθηκε και προσκόμισε πιστοποιητικό για τον αθλητή της, το οποίο η επιτροπή αγώνων αποδέχθηκε και επέτρεψε κανονικά στον αθλητή να αγωνιστεί.


Το αγώνισμα της άρσης βαρών είχε τότε δύο αγωνίσματα:άρση με μπάρα και άρση με τα δύο χέρια χωριστά. Ο Τόφαλος στην άρση με τα δύο χέρια σήκωσα 75 κιλά με το κάθε χέρι και μετά ήρθε η σειρά του Στάϊμπαχ. Οι φίλαθλοι όμως τον αποδοκίμασαν έντονα κάτι που τον εκνεύρισε, στην προσπάθεια του απέτυχε να σηκώσει τα βάρη και ο Τόφαλος ανακηρύχθηκε πανηγυρικά Ολυμπιονίκης. Ενώ όμως οι Ελλανοδίκες στεφάνωναν τον Τόφαλο για να ακολουθήσει η απονομή των μεταλλείων, ο Στάϊμπαχ απροσδόκητα όρμησε και αρπάζοντας τα βάρη τα σήκωσε 2 φορές με χαρακτηριστική ευκολία. Το στάδιο σίγησε μπροστά στον θηριώδη Αυστριακό, οι Ελλανοδίκες όμως (ορθά) κατακύρωσαν την νίκη στον Τόφαλο.


Επειδή το ζήτημα λάμβανε διεθνείς διαστάσεις με τον Αυστριακό Τύπο να φιλοξενεί επιτιμητικά δημοσιεύματα, η διοργανώτρια επιτροπή ζήτησε από τον Τόφαλο να μην λάβει μέρος στο δεύτερο αγώνισμα της άρσης βαρών, ώστε να ικανοποιηθούν οι Αυστριακοί. Όταν η σύσταση αυτή γνωστοποιήθηκε στην Πάτρα η κοινή γνώμη εξεγέρθηκε, ενώ ο πατέρας του Έλληνα αθλητή δήλωσε στον τοπικό τύπο ότι αν ο γιος του δεν κέρδιζε το δεύτερο χρυσό δεν ήταν ευπρόσδεκτος να επιστρέψει στο σπίτι του. Τέλος, τον κάλεσε αν τυχόν δεν το αφήσουν να αγωνιστεί, να σηκώσει τα βάρη στην πλατεία Συντάγματος! Τελικώς στο δεύτερο αγώνισμα ο Τόφαλος δεν αγωνίστηκε, νίκησε ο Στάϊμπαχ, οι δύο αθλητές συμφιλιώθηκαν και ο Αυστριακός ταξίδεψε στην Πάτρα όπου γνώρισε και την οικογένεια του μεγάλου αντιπάλου του. Κατά την επιστροφή του Τόφαλου στην Πάτρα, οι Πατρινοί του επιφύλαξαν πρωτοφανή υποδοχή με αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό ότι στον σταθμό τον περίμεναν 6.000 περίπου φίλαθλοι.




Η Εθνική Δανίας στο ποδόσφαιρο
Ο Όμιλος Φιλόμουσων (Ηρακλής Θεσσαλονίκης) κερδίζει το αργυρό μετάλλιο στο ποδόσφαιρο!

Το ποδόσφαιρο το 1906 μόλις είχε αρχίσει να διαδίδεται κυρίως από Βορειοευρωπαίους ναύτες που ερασιτεχνικά έπαιζαν το παιχνίδι στα λιμάνια που άραζαν τα πλοία τους. Οι τεχνικές και οι κανόνες του παιχνιδιού ήταν σχεδόν άγνωστοι στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα η ομάδα της Δανίας να έχει ένα μεγάλο προβάδισμα. Όλοι οι αγώνες του τουρνουά έγιναν στο Ποδηλατοδρόμιο Νέου Φαλήρου, στο χώρο του σημερινού Σταδίου Καραϊσκάκη. Οι Δανοί αγωνίστηκαν με κατάλευκη εμφάνιση ενώ οι της Σμύρνης με ολόμαυρη. Οι Δανοί επικράτησαν εύκολα, όπως και ο Εθνικός Αθηνών επί του Ομίλου Φιλομούσων (Ηρακλή Θεσσαλονίκης).

Την επόμενη ημέρα η ακαταμάχητη Δανία αντιμετώπισε την Αθήνα και στο α΄ ημίχρονο προηγείτο με 9-0. Οι παίκτες της ελληνικής ομάδας, σε συνεννόηση με τους διοργανωτές, δεν συνέχισαν στο β΄ ημίχρονο θεωρώντας τη συνέχιση του αγώνα άνευ ουσίας. Η οργανωτική επιτροπή ανακήρυξε νικήτρια του τουρνουά τη Δανία και προκήρυξε αγώνα για τη δεύτερη θέση μεταξύ Αθήνας και Σμύρνης. Οι Αθηναίοι διαμαρτυρήθηκαν θεωρώντας τον αγώνα με τη Δανία ως τελικό και επομένως ως δικαιούχους της 2ης θέσης. Οι διοργανωτές επέμειναν και η ομάδα της Αθήνας αποχώρησε. Τότε κλήθηκε o "όμιλος φιλομουσων" (Ηρακλής Θεσσαλονίκης) να αγωνιστεί με τη Σμύρνη για τη 2η θέση και κατέταξε την Αθήνα στην 4η θέση του τουρνουά παρά το ό,τι είχε νικήσει τη Θεσσαλονίκη. Η Σμύρνη επικράτησε με 3-0 και τερμάτισε δεύτερη. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία με διάβημα της στους διοργανωτές, ζήτησε τα δύο μετάλλια να θεωρηθούν δικά της καθώς οι δύο ομάδες προέρχονταν από τα εδάφη της.


Το τελευταίο αγώνισμα των Αγώνων: ο μαραθώνιος!




Ο τερματισμός του Σέρινταν στον μαραθώνιο
Καθώς οι αγώνες έβαιναν στον τερματισμό τους, η προσοχή των Ελλήνων φιλάθλων στρεφόταν προς το πλέον συμβολικό αγώνισμα που συμπύκνωνε κατά πολλούς το Αρχαίο Ελληνικό ιδεώδες: στον Μαραθώνιο. Στη σκέψη όλων ήταν η Ιστορική για τον παγκόσμιο αθλητισμό, νίκη του Σπύρου Λούη το 1897 στους πρώτους Ολυμπιακούς. Όλες οι εφημερίδες της εποχής φιλοξενούσαν φωτογραφίες Ελλήνων αθλητών που φιλοδοξούσαν ότι θα έκοβαν πρώτοι το νήμα όπως ο εφημεριδοπώλης Δημητρακάκης. Η αδημονία των φιλάθλων και η πίεση για το χρυσό μετάλλιο στο αγώνισμα άγγιζε τα όρια της υστερίας, σε σημείο ώστε οι ξένοι αθλητές να απειλούν ότι δεν θα συμμετείχαν. Η ανησυχία των διοργανωτών αυξανόταν καθώς η διαδρομή ήταν αδύνατον να αστυνομευτεί, ενώ γίνονταν δημόσιες εκκλήσεις στον κόσμο να μην προσπαθήσει να εμποδίσει τους ξένους αθλητές και έτσι αμαυρωθεί η διεθνής εικόνα της Χώρας.


To Παναθηναϊκό στάδιο γέμισε για άλλη μια φορά ασφυκτικά και η αγωνία όλων ήταν έκδηλη για την εθνικότητα του αθλητή που θα έκοβε το νήμα. Καθώς η ώρα περνούσε όλοι ρωτούσαν ποιος προπορεύεται, ενώ οι ειδήσεις ήταν αντικρουόμενες. Το απόγευμα διαδόθηκε η φήμη ότι μπροστά πήγαινε ο Αμερικάνος Σέρινταν και κατήφεια κατέλαβε το κοινό. Κάποιοι ήλπιζαν ότι είχε γίνει λάθος αλλά όταν ο Αμερικάνος αθλητής μπήκε στο στάδιο, μια πένθιμη σιωπή κάλυψε τις κερκίδες. Πολλοί κινήθηκαν να φύγουν, ενώ οι περισσότεροι που άντεξαν να μείνουν δεν είχαν ψυχή ούτε να χειροκροτήσουν ευγενικά τον Αμερικάνο υπεραθλητή. Η θλίψη και η κατήφεια του πλήθους ήταν γενική, ενώ ο Λούης και ο Βασιλάκος (είχε έρθει τρίτος το 1897) που παρευρίσκονταν στα θεωρεία ως τιμώμενα πρόσωπα, κοιτούσαν ανήσυχοι και χειρονομούσαν εκνευρισμένα για το αποτέλεσμα. Το πολυτιμότερο και συμβολικότερο μετάλλιο των Αγώνων δεν θα πήγαινε τελικώς στην Ελλάδα...




Τα επίσημα θεωρεία στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1906

Γενικές εντυπώσεις για τους Αγώνες και αντιδράσεις

Αναμφίβολα οι μεγάλοι πρωταγωνιστές στην άψογη διεξαγωγή των Αγώνων ήταν τα μέλη της Ελληνικής Βασιλικής οικογένειας. Τόσο ο ίδιος ο Βασιλιάς Γεώργιος όσο και ο Διάδοχος, ο πρίγκιπας Νικόλαος και ο πρίγκιπας Γεώργιος κατέβαλλαν μεγάλες προσπάθειες για την καλύτερη δυνατή φιλοξενία όλων των επισήμων αλλά και των επισκεπτών στην Αθήνα. Κάθε μέρα η Ελληνική Βασιλική οικογένεια σύσσωμη έδινε το παρόν στα επίσημα θεωρεία από την έναρξη των αγώνων ως την λήξη τους, τόσο ο Διάδοχος όσο και ο Νικόλαος συμβίβαζαν επί τόπου τυχόν διαφορές που προέκυπταν μεταξύ Ελλανοδικών και αθλητών χάρις την γλωσσομάθεια τους αλλά και τις γνώσεις τους στις τεχνικές των αθλημάτων, ενώ επικοινωνούσαν συνεχώς με τους επικεφαλής των αποστολών ώστε να επιλύουν τυχόν προβλήματα που δημιουργούνταν.


Η σημασία της συμμετοχής Ελλήνων αθλητών από την Θεσσαλονίκη, την Σμύρνη, την Κρήτη και την Κύπρο είχε πολλή μεγάλη προπαγανδιστική σημασία σε μια εποχή που εδαφικές ανακατατάξεις στην ευρύτερη περιοχή έμοιαζαν να είναι προ των θυρών. Φάνηκε ότι οι Αγώνες έδιναν ένα διεθνές πλεονέκτημα για την Ελλάδα έναντι των Βαλκάνιων ανταγωνιστών της, έτσι κατά την διάρκεια των αγώνων, ο Βουλγαρικός Τύπος σύσσωμος προσπαθούσε να υποβαθμίσει την διοργάνωση, ενώ λοιδορούσε τους Έλληνες που ενώ είχαν τόσες συμμετοχές σε όλα τα αγωνίσματα είχαν μια τόσο φτωχή συγκομιδή σε μετάλλια και επιδόσεις.

Αλλά μεγάλοι πρωταγωνιστές των αγώνων αναδείχθηκαν και οι Έλληνες φίλαθλοι. Επέδειξαν αθλητικό πνεύμα καθόλη την διάρκεια των αγώνων χειροκροτώντας με θαυμασμό τα επιτεύγματα των ξένων αθλητών, ενώ επίσης επέδειξαν υποδειγματική τάξη στην προσέλευση αλλά και στην αποχώρηση από το Παναθηναϊκό στάδιο.


Τελική αποτίμηση


Οι μεσολυμπιακοί αγώνες του 1906 απέσπασαν διθυραμβικές κριτικές από όσους δημοσιογράφους έστειλαν ανταπόκριση στο εξωτερικό. Ο Φιλελληνισμός δέχτηκε μια σημαντική ώθηση παγκοσμίως, οι Έλληνες παρουσιάζονταν στην παγκόσμια κοινότητα ως άξιοι συνεχιστές των ενδόξων προγόνων τους, φιλόξενοι, πολιτισμένοι, μεγαλόψυχοι με εθνική ακτινοβολία στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Παρά την μεμψιμοιρία του Κουπερτέν που αποτυπώθηκε στο μηνιαίο έντυπο που εξέδιδε η ΔΟΕ την εποχή εκείνη, οι Αγώνες θεωρήθηκαν από όλους τους αντικειμενικούς παρατηρητές πολύ ανώτεροι από αυτούς που προηγήθηκαν στην Αμερική και στην Γαλλία, λόγω της εξαιρετικής οργάνωσης, της μεγάλης συμμετοχής των αθλητών, της συγκινητικής συμμετοχής του φίλαθλου Ελληνικού κοινού, της άψογης τελετής έναρξης (το τυπικό της οποίας εκτελέστηκε με τον τρόπο αυτό για πρώτη φορά και ισχύει πανομοιότυπο ως σήμερα χωρίς ιδιαίτερες παραλλαγές) αλλά και λόγω του Αρχαίου Ελληνικού φόντου της πόλης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον πως θα μπορούσαν να αποτύχουν οι Αγώνες;
Επίμετρον - Τα Ελληνικά Μετάλλια

Χρυσά

Νικόλαος Γεωργαντάς (Λιθοβολία, 19.92,5 μ.)
Δημήτριος Τόφαλος (Άρση Βαρών με τα δύο χέρια, 142,4 κ.)
Ιωάννης Γεωργιάδης (Σπάθη)
Γεώργιος Αλιπράντης (Αναρρίχηση επί κάλω, 11''.4)
Ομάδα Πόρου (Ναυτική Κωπηλασία)
Κωνσταντίνος Σκαρλάτος (Πιστόλι από απόσταση 30 μέτρων 29/133 β.)
Γεώργιος Ορφανίδης (Ελεύθερο Πιστόλι, 221 β.)
Εσμέ Σημηριώτη (απλό γυναικών, τένις)

Αργυρά

Νικόλαος Γεωργαντάς (Δισκοβολία, 38.06 μ.)
Νικόλαος Γεωργαντάς (Ελληνική Δισκοβολία, 32.80 μ.)
Ιωάννης Ραΐσης (Σπάθη)
Ομαδικό Σπάθης (Ιωάννης Γεωργιάδης, Τριαντάφυλλος Κορδογιάννης, Μενέλαος Σακοράφος, Τσάτραν Ζορμπάς)
Ομάδα Σπετσών (Ναυτική Κωπηλασία)
Εθνική Διελκυνστίνδας (Σπυρίδων και Κωνσταντίνος Λάζαρος, Αντώνιος Τσίτας, Σπυρίδων Βέλλας, Βασίλειος και Γεώργιος Ψάχος, Γεώργιος Παπαχρίστου και Παναγιώτης Τριβουλίδας)
Ομάδα Ύδρας (Ναυτική Κωπηλασία)
Αλέξανδρος Θεοφιλάκης (Στρατιωτικό περίστροφο, 250 β.)
Ιωάννης Περίδης (τραπ μίας βολής, 24 β.)
Αναστάσιος Μεταξάς (τραπ 2 βολών, 13 β.)
Σοφία Μαρίνου (απλό γυναικών, τένις)
Ξενοφών Κάσδαγλης, Ιωάννης Μπαλλής (διπλό ανδρών, τένις)
Γεώργιος Σημηριώτης - Σοφία Μαρίνου (Διπλό Μικτό, τένις)

Χάλκινα

Κωνσταντίνος Σπετσιώτης (1.500 μ. βάδην, 7.24.0)
Γεώργιος Σαριδάκης (3.000 μ. βάδην, 15.33.0)
Θεμιστοκλής Διακίδης (Άλμα εις ύψος 1.72,5 μ.)
Μιχαήλ Δόριζας (Λιθοβολία 15.58,5 μ.)
Ιωάννης Ραίσης (Ξίφος Μονομαχίας)
Κωνσταντίνος Κοζανιτάς (Αναρρίχηση επί κάλω, 13''.8)
Ομάδα Ύδρας (Ναυτική Κωπηλασία)
Αριστείδης Ραγκαβής(Αεροβόλο, 244 β.)
Αριστείδης Ραγκαβής (Ελεύθερο Πιστόλι 218 μ.)
Γεώργιος Σκοτάδης (Στρατιωτικό Περίστροφο, 240 β.)

Θεσσαλονίκη Μιούζικ Κλαμπ ("Όμιλος φιλόμουσων" μετέπειτα Ηρακλής Θεσσαλονίκης) (ποδόσφαιρο). Η σύνθεση της ομάδας: Βαπόρης, Πίνδος, Τέγος, Πεντζίκης, Κύρου, Σωτηριάδης, Ζαρκάδης, Μιχιτσόπουλος, Καραγκιωνίδης, Άμποτ και Σαριδάκης. Το μετάλλιο διεκδίκησε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, η οποία κατείχε τότε την Θεσσαλονίκη.Ευφροσύνη Πασπάτη (απλό γυναικών, τένις)
Ξενοφών Κάσδαγλης - Ασπασία Μάτσα (διπλό μικτό, τένις)
http://www.istorikathemata.com/

11 Δεκεμβρίου, 2015

Η ΗΡΩΙΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΓΙΑΤΡΟΥ Φ.ΝΙΚΟΓΛΟΥ ΣΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΚΗΣ

Ο ΓΙΑΤΡΟΣ  ΝΙΚΟΓΛΟΥ  ΣΕ  ΜΕΓΑΛΗ ΗΛΙΚΙΑ
Έχουν γραφεί πολλά για τη διαφωνία του
Πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου και του Βασιλέως Κωνσταντίνου Α΄, τότε
Διαδόχου- Αρχιστρατήγου, σχετικά με την προέλαση του Ελληνικού Στρατού κατά τον
Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο και την πιθανότητα κατάληψης της Θεσσαλονίκης από τα
Βουλγαρικά στρατεύματα. 
Ο ΑΡΧΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ -ΔΙΑΔΟΧΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΙΒ ΣΤΟ  ΜΕΤΩΠΟ 
                Είναι γεγονός ότι το Γενικό Στρατηγείο μετά την κατάληψη της Κοζάνης στις 11
Οκτωβρίου 1912 προβληματιζόταν έντονα εάν θα έπρεπε να προελάσει ταχέως προς τη
Θεσσαλονίκη ή προς Βορρά, προς Μοναστήρι, καθόσον δεν είχε ακριβείς και νωπές
πληροφορίες ως προς το πού βρισκόταν ο όγκος του Τουρκικού στρατού και ποία
ήταν η εξέλιξη των επιχειρήσεων του Σερβικού στρατού κατά των Τούρκων. 
Η  έλλειψη ακριβών πληροφοριών για τον Τουρκικό στρατό αποτέλεσε την αιτία του
πλήρους αιφνιδιασμού της Vης Μεραρχίας στην περιοχή της Πτολεμαΐδας και του
Αμυνταίου, ο οποίος κατέληξε στην άτακτη οπισθοχώρησή της μέχρι τον Αλιάκμονα
ποταμό, όπου συγκρατήθηκαν οι Μονάδες της με δραστικές ενέργειες του Γενικού
Στρατηγείου.

           Αυτό  που δεν είναι ευρέως γνωστό είναι ο ακριβής ρόλος που διαδραμάτισε στα γεγονότα
του Οκτωβρίου 1912 ένας Έλληνας γιατρός, ο Φίλιππος Νίκογλου.

               Ο  Φίλιππος Νίκογλου γεννήθηκε στη Στενήμαχο της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1871.
Φοίτησε στα περίφημα Ζαρίφεια Εκπαιδευτήρια της Φιλιππούπολης και σπούδασε
ιατρική στη Γερμανία. Εγκαταστάθηκε στη Σόφια, όπου άσκησε την ιατρική ως
χειρουργός. Το 1885 η πατρίδα του, η Ανατολική Ρωμυλία, προσαρτήθηκε στη
Βουλγαρία και από το 1908 οι κάτοικοί της έγιναν και τυπικά Βούλγαροι πολίτες,
ανεξάρτητα από εθνικότητα. Κατά την επιστράτευση του Βουλγαρικού στρατού στις 7
Σεπτεμβρίου 1912, ο Βούλγαρος υπήκοος Φίλιππος Νίκογλου παρουσιάσθηκε ως
έφεδρος υπίατρος στο Σαμάκοβο, όπου αναπτύχθηκε το κινητό χειρουργείο της VIIης
Βουλγαρικής Μεραρχίας. Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων διαπίστωσε δυσκολίες
για την υγειονομική υποστήριξη των Μονάδων κατά την ταχύτατη προέλασή τους, η
οποία υπαγορευόταν από στρατηγικούς και διπλωματικούς λόγους, εξαιτίας της
έλλειψης τροχοφόρων μεταφορικών μέσων.


Η κήρυξη του Α΄ Βαλκανικού


                Στις 5  Οκτωβρίου 1912 το Μαυροβούνιο, η Σερβία, η Βουλγαρία και η Ελλάδα κήρυξαν τον
πόλεμο κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η προηγηθείσα Ελληνο-Βουλγαρική
συνθήκη του Μαΐου του 1912 δεν προέβλεπε διανομή εδαφών μεταξύ των συμμάχων,
αλλά θα ίσχυε η αρχή της κατοχύρωσης των εδαφών στη χώρα, που τα κατελάμβανε.
Στις 20 Οκτωβρίου λοιπόν, ο Ελληνικός Στρατός απελευθέρωσε τα Γιαννιτσά, ενώ η
VIIη Βουλγαρική Μεραρχία προσπαθούσε με κάθε τρόπο να προελάσει χωρίς
καθυστέρηση και να καταλάβει πρώτη τη Θεσσαλονίκη. Αλλεπάλληλα τηλεγραφήματα
του Πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου προς τον Αρχιστράτηγο- Διάδοχο Κωνσταντίνο
επέσπευσαν, παρά τις όποιες αντιδράσεις του Γενικού Στρατηγείου, την προέλαση
του Ελληνικού Στρατού προς τη Θεσσαλονίκη και την κατάληψή της. Η Θεσσαλονίκη
απελευθερώθηκε στις 26 Οκτωβρίου 1912, ημέρα εορτής του πολιούχου της Αγίου
Δημητρίου, προτού η πόλη να καταληφθεί από τα Βουλγαρικά στρατεύματα.

                Τίθεται  λοιπόν το ερώτημα ποια ήταν η πηγή των πολύτιμων αυτών πληροφοριών για τις
προθέσεις της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας της Βουλγαρίας, που διαβίβαζε
ο πρεσβευτής της Ελλάδας στη Σόφια Δημήτριος Πανάς στο Ελληνικό Υπουργείο
Εξωτερικών; 
Ο Υπουργός Εξωτερικών Λάμπρος Κορομηλάς είχε αναθέσει στον τότε
Λοχαγό Αθανάσιο Σουλιώτη- Νικολαϊδη, ως στρατιωτικός σύνδεσμος, την παρακολούθηση
της VIIης Βουλγαρικής Μεραρχίας του Στρατηγού Θεοδόρωφ
Ο    ΛΟΧΑΓΟΣ   ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ

Ο Σουλιώτης ικανός
Αξιωματικός, είχε διακριθεί προηγουμένως για τη δράση του στην Οργάνωση
Θεσσαλονίκης κατά τον Μακεδονικό αγώνα και αργότερα στην Οργάνωση
Κωνσταντινούπολης. Ο Λοχαγός Σουλιώτης μετέβη στις 19 Οκτωβρίου 1912 στην Άνω
Τζουμαγιά με σκοπό να συναντήσει τον εκεί ευρισκόμενο Στρατηγό Θεοδόρωφ, τον
οποίο απέτυχε να συναντήσει. Εξερχόμενος του Φρουραρχείου συνάντησε τον Φίλιππο
Νίκογλου, για τον οποίο έγραψε: «Ο ιατρός
Φίλιππος Νίκογλου, υπηρετών ως έφεδρος παρά τω Βουλγαρικώ στρατώ, προθυμότατα
πλησιάσας με, μοι είπεν ότι από της αρχής του πολέμου όλαι αι εμπιστευτικαί
διαταγαί συνίστων να καταβληθή πάσα προσπάθεια, όπως αι Μακεδονικαί πόλεις και
προπάντων η Θεσσαλονίκη καταληφθώσι προ της καταλήψεως αυτών υπό των Ελληνικών
στρατευμάτων. Μοι επεβεβαίωσεν ότι ο Βόρις μετά του Στρατηγού Ράτζο Πετρώφ και
του πρεσβευτού Στάντσεφ διήλθον εξ Άνω Τζουμαγιάς, προσθέτων ότι είδεν εις το
ξενοδοχείον, όπου είχε καταλύσει, και στρατιώτας της Βασιλικής Φρουράς,
οδηγούντας βασιλικήν άμαξαν, προωρισμένην δια την επίσημον είσοδον του Διαδόχου
της Βουλγαρίας εις Θεσσαλονίκην».


   Ο  Σουλιώτης προσπάθησε να τηλεγραφήσει κρυπτογραφημένες τις πολύτιμες πληροφορίες
στην πρεσβεία μας στη Σόφια και στο Υπουργείο Εξωτερικών στην Αθήνα. Επειδή
όμως δεν ελάμβανε απάντηση και φοβούμενος την λογοκρισία των Βουλγάρων
υποκρίθηκε τον ασθενή. Ο Νίκογλου πιστοποίησε την ασθένεια και πρότεινε τη
διακομιδή του ασθενούς στην Σόφια. Ο Βούλγαρος Φρούραρχος πείσθηκε εύκολα και
για να ξεφορτωθεί τον ενοχλητικό Έλληνα Αξιωματικό, έδωσε την άδεια της
διακομιδής του. Μετά από δυσκολίες κατά την κίνησή του ο Σουλιώτης έφθασε στην
Σόφια και παρουσιάσθηκε στον Έλληνα πρεσβευτή, στον οποίο και  ανέφερε τις πολύτιμες πληροφορίες, που αμέσως
ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας Ταγματάρχης Αμβρόσιος Φραντζής
τηλεγράφησε με τους κώδικες κρυπτογράφησης στο Υπουργείο Εξωτερικών,
προκειμένου να ενημερωθεί η Ελληνική Κυβέρνηση και να ενεργήσει αναλόγως.

                Τα  γραφόμενα του Σουλιώτη- Νικολαϊδη επιβεβαίωσε στα απομνημονεύματά του ο
Στρατηγός Βίκτωρ Δούσμανης, που υπηρετούσε κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους στο
Γενικό Στρατηγείο, δίπλα στον Διάδοχο- Αρχιστράτηγο, και επομένως είχε πλήρη
ενημέρωση για τα γεγονότα. Αλλά και ο Στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος στα
απομνημονεύματά του επιβεβαίωσε την εθνική δράση του Φ. Νίκογλου και  ότι το συγκεκριμένο γεγονός πληροφορήθηκε από
τον ίδιο τον Ελ. Βενιζέλο. Για τον ρόλο του Φ. Νίκογλου και τη δράση του κατά
τους επόμενους μήνες γίνεται λόγος και από πολλούς σύγχρονους ερευνητές, που
ασχολήθηκαν με τον Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους.

                Ορισμένα  τμήματα του Βουλγαρικού στρατού, που είχαν στρατοπεδεύσει στη Θεσσαλονίκη με
άδεια της Ελληνικής Κυβέρνησης, είχαν μεταφερθεί από τον Ελληνικό Στόλο στο
Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) για επιχειρησιακούς λόγους και μ΄ αυτά είχε κινηθεί
και ο Φ. Νίκογλου. Κατά την παραμονή του στην Αλεξανδρούπολη επισκέφθηκε το θωρηκτό
«Αβέρωφ», όπου, όταν το πλήρωμα πληροφορήθηκε ότι ήταν Έλληνας, έτυχε
ιδιαίτερης περιποίησης. Ο κυβερνήτης Σοφοκλής Δούσμανης σημείωσε στο ημερολόγιό
του: «Πέμπτη, 15 Νοεμβρίου 1912. Ήρθαν να
μας επισκεφθούν και δύο αξιωματικοί του βουλγαρικού στρατού, ιατροί και οι δύο,
εξ Αγχιάλου, ακραιφνείς πατριώται, βαρέως φέροντες ότι υπηρετούν υπό τους
Βουλγάρους». Σε όλες τις συναντήσεις και επαφές με Έλληνες Αξιωματικούς
παρέσχε όσες πληροφορίες γνώριζε για τον Βουλγαρικό στρατό.

                Μετά  την αποστράτευσή του ο Φ. Νίκογλου επέστρεψε στην Σόφια, όπου έγινε γνωστή η
δράση του και το Βουλγαρο- Μακεδονικό κομιτάτο αποφάσισε την εξόντωσή του. Ένας
Βούλγαρος γιατρός και καλός του φίλος τον ενημέρωσε για την πρόθεση του
κομιτάτου και κατόπιν αυτού στις 20 Σεπτεμβρίου 1913 ο Φ. Νίκογλου κατέφυγε στη
Θεσσαλονίκη και από εκεί στην Αθήνα. Ο Βασιλέας Κωνσταντίνος, όταν
πληροφορήθηκε αργότερα τη δράση του Φ. Νίκογλου εξέφρασε την επιθυμία να τον
γνωρίσει προσωπικά, προσθέτοντας μάλιστα ότι επιβάλλονταν η απονομή παρασήμου
για τις προσφερθείσες υπηρεσίες του προς την πατρίδα. Τελικά το Ελληνικό
κράτος, έστω και αργά, δια χειρός Βασιλέως Παύλου παρασημοφόρησε το 1950 τον
Φίλιππο Νίκογλου. Η Θεσσαλονίκη τίμησε τον Φ. Νίκογλου, αλλά και τον Αθ.
Σουλιώτη- Νικολαϊδη, δίνοντας τα ονοματεπώνυμά τους σε κεντρικούς δρόμους της.

                Το 1953  ο Στενημαχίτης χειρουργός απεβίωσε στην Αθήνα πλήρης ημερών. Από τον Τύπο
παρομοιάσθηκε με τον Ι. Γούναρη, κυνηγό του Ομέρ Βρυώνη, που στην πρώτη
πολιορκία του Μεσολογγίου ειδοποίησε τους πολιορκημένους για την επίθεση των
Τούρκων κατά τις ώρες της ακολουθίας των Χριστουγέννων, με αποτέλεσμα την
αποτυχία της εφόδου και την λύση της πολιορκίας. Αναμφισβήτητα ο Φίλιππος
Νίκογλου είναι ένας από τους ανθρώπους, στους οποίους η Ελλάδα και ιδιαίτερα η
Θεσσαλονίκη οφείλουν ευγνωμοσύνη για τη δράση και τον ρόλο τους εκείνες τις
κρίσιμες ιστορικές στιγμές. Και η μεγαλύτερη τιμή στην προκειμένη περίπτωση
είναι η διατήρηση της μνήμης του γιατρού Φίλιππου Νίκογλου από την Ανατολική  Ρωμυλία.



ΠΡΟΤΟΜΗ  ΤΟΥ  ΝΙΚΟΓΛΟΥ  ΣΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ


 Η  ΣΤΕΝΗΜΑΧΟΣ  ΠΑΤΡΙΔΑ  ΤΟΥ  ΝΙΚΟΓΛΟΥ



     Αντιστράτηγος
ε.α. Κωνσταντίνος  Πατιαλιάκας