ΤΕΛΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 28ο

θ. Ἡ συγγραφή τῆς ἀκολουθίας τῆς Ὁσίας 

Ἀπό τήν ἀρχή τοῦ ἔτους 2011, καθώς προχωροῦσαν οἱ προσπάθειες γιά τήν ὀργάνωση τοῦ ἑορτασμοῦ τῆς μνήμης της κατά τό πρῶτο Σάββατο τοῦ Ἰουλίου, εἴχαμε ἀρχίσει ἐπαφές καί ἀναζήτηση καταλλήλου προσώπου γιά τή συγγραφή πλήρους ἀκολουθίας, ἡ ὁποία, ἀναμφίβολα, ἀποτελεῖ τό κεντρικό κομμάτι τοῦ ἑορτασμοῦ ἑνός ἁγίου. Μέ πολλή χαρά δεχθήκαμε τήν φιλόφρονα προσφορά τοῦ φιλαγίου καί φιλακολούθου, λίαν ἀγαπητοῦ ἀδελφοῦ, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ρόδου κ. Κυρίλλου νά καλύψει ὁ ἴδιος τό σχετικό κενό. Ἐπιστρατεύοντας τό ποιητικό χάρισμα, μέ τό ὁποῖο πλουσιοπάροχα τόν ἐπροίκισε ὁ Θεός, ἐργαζόμενος ἐντατικά, παρά τό βεβαρυμένο πρόγραμμά του, κατόρθωσε, σέ πολύ μικρό χρονικό διάστημα, νά συγγράψει μία πλήρη ἀκολουθία τῆς Ὁσίας, ἐνσωματώνοντας, μάλιστα, σέ αὐτή, τά ὑπάρχοντα στιχηρά τοῦ μακαριστοῦ προκατόχου του, Μητροπολίτου Ρόδου Μητροφάνους, τά ὁποῖα ἀποτελοῦσαν τή μοναδική ἱστορικά ἐπιβεβαιωμένη καί καταγεγραμμένη μαρτυρία γιά τήν Ὁσία Μελώ. Πράγματι, λίγες ἡμέρες πρό τοῦ ἑορτασμοῦ μέ τή φροντίδα τοῦ Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ρόδου κ. Κυρίλλου ἦταν ἕτοιμη καί ἡ ἀκολουθία τῆς Ὁσίας, ἡ ὁποία χρησιμοποιήθηκε κατά τόν πρῶτο πανηγυρικό ἑορτασμό τῆς μνήμης της. Ἡ ἀκολουθία αὐτή ὄχι μόνο ἐνσωματώνει τά παλαιότερα τροπάρια, ὅπως ἤδη ἀναφέραμε, ἀλλά ἀξιοποιεῖ κάθε ὑπάρχουσα μαρτυρία γιά τή βιωτή τῆς Ὁσίας, ὥστε ὁ προσκυνητής νά σχηματίζει μία, κατά τό δυνατό, πλήρη εἰκόνα γιά τό ὁσιακό πρόσωπό της, καθώς καί γιά τούς πνευματικούς ἀγῶνες καί τά ἀσκητικά παλαίσματά της.

VIII. Συμπεράσματα 

Ἡ προηγηθεῖσα ἔρευνα μᾶς ὁδήγησε σέ μία σειρά ἐνδιαφερόντων συμπερασμάτων. Πρῶτα καί κύρια φρονοῦμε ὅτι, μέ τή βοήθεια τῶν σχετικῶν μαρτυριῶν, καταδείχθηκε ἡ σύνδεση τῆς Ὁσίας μέ τήν τοπική ταυτότητα καί ἡ ἀνάδειξή της ὡς ἕνας πνευματικός ὁδοδείκτης γιά τούς κατοίκους τῆς περιοχῆς, ἀλλά καί ὁλόκληρου τοῦ νησιοῦ τῆς Κῶ. Ἡ ἁπλότητα καί ἡ σεμνότητά της ὅπως διαγράφονται στά τροπάρια πού συνέθεσε ὁ Μητροπολίτης Ρόδου Μητροφάνης καί ἡ ἁπλότητα καί λιτότητα τοῦ ναοῦ της ἀγγίζουν τόν σύγχρονο ἄθρωπο καί τόν βοηθοῦν νά αἰσθανθεῖ τήν Ὁσία Μελώ ὡς μία δική του Ὁσία. Ἡ μέχρι τοῦδε ἔρευνα τῶν ὑπαρχουσῶν πηγῶν δέν μᾶς ὁδήγησε σέ ἀσφαλῆ συμπεράσματα σχετικά μέ τήν περίοδο κατά τήν ὁποία ἡ Ὁσία ἔζησε καί ἀσκήθηκε ἀλλά, καί αὐτό εἶναι ἰδιαίτερα σημαντικό γιά μία λαογραφική μελέτη, τούτη ἡ ἀδυναμία δέν ἐμπόδισε καθόλου τήν Ὁσία νά εἶναι γνωστή μέ ἕναν μυστικό τρόπο, ἀγαπητή καί οἰκεία στούς προσκυνητές καί τούς φίλους της. Καθώς προχωροῦσε ἡ καταγραφή τῶν προφορικῶν στοιχείων τοῦ ὑλικοῦ διαπιστώναμε ὅλο καί περισσότερο ὅτι ἡ παρουσία τῆς Ὁσίας Μελοῦς, τῆς «ἁγιᾶς Μελοῦ (ς)», κατά τή λαϊκή ἔκφραση, ἔχει ἀφήσει, μέ ἕναν ἀνερμήνευτο, θά λέγαμε, τρόπο, τή σφραγίδα της στήν περιοχή. Τό ἐκκλησάκι της, ἀκόμη καί ὅταν ἦταν γκρεμισμένο καί θαμμένο ἀπό τά χώματα, ἦταν ἕνα σημεῖο ἀναφορᾶς γιά τούς κατοίκους τῆς Βουρρίνας. Ἡ ἀναζήτηση στοιχείων ἀπό τόν ἱστοριοδίφη Ἰάκωβο Ζαρράφτη καί οἱ ἐπισκέψεις πού μαρτυροῦνται σέ αὐτό ἐνισχύουν τήν ἄποψη αὐτή. Ἀθόρυβα καί ταπεινά, ὅπως ἡ προζύμη, μετατρέπει τό ἀνακατεμένο μέ νερό ἀλεύρι σέ ψωμί, ἔτσι καί ἡ Ὁσία τῆς Βουρρίνας μέ τήν ἀθόρυβη παρουσία της διατήρησε τήν ἀγάπη τοῦ λαοῦ, ὄχι μόνο πρός τό πρόσωπό της, ἀλλά καί πρός τήν πίστη μας. Ἀσφαλῆ ἔνδειξη πού ἐπιβεβαιώνει τά παραπάνω ἀποτελεῖ ἡ ταχύτατη ἀνταπόκριση πλήθους πιστῶν στό κάλεσμα τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως γιά τήν ἀναβίωση τῆς λατρείας τῆς Ὁσίας. Σέ κάθε ἀκολουθία πού ἔχει τελεστεῖ στόν ναό της, παρά τό ὅτι ἡ περιοχή εἶναι σχετικά ἀπομονωμένη καί παρά τό γενογός ὅτι δέν ὑπάρχουν δυνατότητες στέγασης τῶν πιστῶν, συρρέουν ἑκατοντάδες προσκυνητῶν. Ἀποσυνδέθηκε ἡ ἁγία τῆς Βουρρίνας ἀπό τή ἁγία Μελάνη τή Ρωμαία. Ἡ ὕπαρξη τῶν στιχηρῶν τοῦ Μητροφάνους καί ἡ κριτική μελέτη τῶν προφορικῶν μαρτυριῶν κατέστησε ἀπολύτως σαφές ὅτι πρόκειται γιά μία ἄλλη ἁγία. Γιά μία ἁγία διαφορετική. Μέ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, τά ὁποῖα δέν εἶναι δυνατό νά ταιριάξουν μέ τά χαρακτηριστικά τῆς ἁγίας Μελάνης. Ἐπιβεβαίωση τοῦ ὅτι ἡ ὅλη προσπάθεια εἶναι καί ἐπιθυμία τῆς Ὁσίας ἀποτελοῦν πολλά θαυμαστά σημεῖα πού μοιάζουν διακριτικά νά μᾶς στηρίζουν, νά μᾶς ἐνισχύουν στήν προσπάθειά μας. Κατά τήν πορεία τῆς ἔρευνας ὑπῆρξαν πολλοί, οἱ ὁποῖοι μᾶς πλησίασαν γιά νά μᾶς προσφέρουν κάποιο στοιχεῖο ἢ μαρτυρία τῆς ἐμφανίσεως τῆς Ὁσίας. Σέ κάποιες περιπτώσεις αὐτό ἦταν τόσο ἀπρόσμενο πού, τολμοῦμε νά ποῦμε, ἄγγιζε τά ὅρια τοῦ θαύματος. Ἐργαζόμενοι σέ αὐτό τό θέμα εἴχαμε τήν αἴσθηση ὅτι προχωροῦμε στήν κατασκευή ἑνός ἰδιότυπου ψηφιδωτοῦ, στό ὁποῖο τό κάθε κομματάκι ἔβρισκε τήν κατάλληλη στιγμή τή θέση του Μέ μεγάλη χαρά πολύ συχνά διαπιστώνουμε ὅτι τό καντηλάκι τῆς Ὁσίας εἶναι ἀναμμένο, καθώς προστρέχουν σέ αὐτή ὡς προσκηνυτές ὄχι μόνο ἐντόπιοι καί κάτοικοι τῆς περιοχῆς, ἀλλά καί ἐπισκέπτες τοῦ νησιοῦ. Πολλοί εἶναι οἱ φίλοι τῆς Ὁσίας καί ἀνάμεσα σέ ὅσους βρέθηκαν στό νησί γιά νά ἐργασθοῦν (ἐκπαιδευτικοί, δημόσιοι ὑπάλληλοι καί στρατιωτικοί). Πιστεύουμε, ὅτι μέ τήν ἀνάδειξη τῆς Ὁσίας καί τοῦ ναοῦ της «ζωντανεύει» ὁλόκληρη ἡ Βουρρίνα καί δημιουργεῖται αὐθόρμητα ἕνα ρεῦμα ἀναζητητῶν, περιπατητῶν, περιηγητῶν, φυσιολατρῶν καί προσκυνητῶν, οἱ ὁποῖοι εἴτε ξεκινοῦν εἴτε καταλήγουν στό μοναστηράκι τῆς Ὁσίας. Γιά ὅλους ἐμᾶς πού γνωρίζουμε καί ἀγαποῦμε τήν Ὁσία Μελώ εἶναι ξεχωριστή ἡ χαρά πού νιώθουμε ἀκούγοντας τή μικρή Μελώ Μαρκάκη νά ἀπαιτεῖ νά τήν ἀποκαλοῦμε μέ αὐτό τό ὄνομα, ἂν καί βαπτίσθηκε μέ τό ὄνομα Μελάνη καί ἀρχικά οἱ οἰκεῖοι της προσπάθησαν νά τήν φωνάζουν μέ αὐτό. Αὐτό τό γεγονός μᾶς δίνει τή βεβαιότητα ὅτι ἡ Ὁσία, ἀλλά καί ἡ πίστη μας, εἶναι σέ θέση νά νικήσει τή λήθη, ἀκόμη καί ὅταν αὐτή φαίνεται νά κυριαρχεῖ.

.

Ἡμερολόγια Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου ετών 2005 και 2012

  Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 27ο

στ. Ἀφοῦ πληροφορηθήκαμε τήν ὕπαρξη ἀναφορᾶς στήν Ὁσία σέ παλαιότερο ἡμερολόγιο τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου, τό ἀναζητήσαμε, ἀλλά χωρίς ἐπιτυχία. Κάποια στιγμή μία κυρία, χωρίς νά γνωρίζει κάτι σχετικό κάλεσε τόν Μιχάλη Δανελλάκη «γιά νά δεῖ μήπως ἤθελε κάποιο ἀπό τά παλιά ἡμερολόγια πού εἶχε». Μάλιστα, ἡ ἴδια πῆρε ἀπό τή στοίβα μέ τά παλιά ἡμερολόγια κάποια καί τοῦ τά ἔδωσε, καί ὅταν ὁ τελευταῖος τά ξεφύλλισε εἶδε ὅτι ἦταν τοῦ ἔτους 2005, καί σέ αὐτά ὑπῆρχε ἡ ἀναφορά στό «Ἱερόν Παρεκκλήσιον τῆς Ὁσίας Μελοῦς». Τό σχετικά σύντομο κείμενο εἶναι ἀνυπόγραφο χωρίς σελιδαρίθμηση καί προσπαθεῖ νά κάνει μία συνολική ἀποτίμηση τοῦ Ναοῦ, ἀλλά καί τῆς Ὁσίας. Μετά ἀπό μία γενική εἰσαγωγή καί μία σύντομη ἀναφορά στήν τοπογραφία τῆς περιοχῆς ἐπιχειρεῖται νά προσδιορισθεῖ τό ἀκριβές ὄνομα τῆς Ὁσίας. Σέ αὐτό τό τμῆμα παρεισφρύουν διάφορα σφάλματα. Πρῶτα ὁ Fr. Halkin χαρακτηρίζεται ἀντί γιά ἁγιολόγος, ἀρχαιολόγος. Ἔπειτα, ἂν καί ἀναφέρει τήν ὑπόθεση τοῦ καθ. Ζαχαρία Τσιρπανλῆ ὅτι ὁ συγγραφέας τῶν τροπαρίων ταυτίζεται μέ τόν Μητροπολίτη Ρόδου Μητροφάνη, συνεχίζει μέ τήν ἀκατανόητη φράση «Κατά τήν περίοδον ὅμως ταύτην Ὀρθόδοξος Μητροπολίτης μέ τό ἀναφερόμενον ὄνομα δέν ὑπῆρξε, ἐπειδή ἡ Κῶς ἐξηρτᾶτο ἀπό τούς Ἰωαννίτας Ἱππότας». Μητροπολίτης Κώου δέν ὑπῆρξε μέ αὐτό τό ὄνομα, ἀλλά ἡ ταύτιση γίνεται μέ ἕναν Μητροπολίτη Ρόδου, ἡ παρουσία τοῦ ὁποίου εἶναι αἰσθητή στούς ἐπισκοπικούς καταλόγους τῆς νήσου. Στή συνέχεια προσπαθώντας νά αἰτιολογήσει τήν ἀναφορά σέ Ἀρχιερέα, παρατηρεῖ ὅτι «ἐνδεχομένως ὁ ἀναφερόμενος Ἀρχιερεύς νά ἦτο Ρωμαιοκαθολικός καί ἐπισκεπτόμενος κατά περιόδους καί τήν Κῶ, πληροφορηθείς τά τῆς Ὁσίας Μελοῦς, ἔγραψε τούς ὕμνους καί τάς ὠδάς». Ἀναμφίβολα πρόκειται γιά παρανόηση τῆς πραγματικότητας, καθώς καμία ἔνδειξη δέν μπορεῖ νά μᾶς ὁδηγήσει στό συμπέρασμα ὅτι ὁ συγγραφέας τῶν τροπαρίων ἦταν Ρωμαιοκαθολικός ἐπίσκοπος. Στή συνέχεια ἀναφέρεται σέ ἄρθρο τῆς ἐφημερίδας «Βῆμα τῆς Κῶ» σύμφωνα μέ τό ὁποῖο ἐπρόκειτο νά ἐπισκεφθοῦν τήν περιοχή ἀνθρωπολόγοι, οἱ ὁποῖοι μετά ἀπό ἐξέταση τῶν ὀστῶν θά προσδιόριζαν τήν περίοδο τῆς ζωῆς καί τό ἔτος τῆς κοιμήσεως τῆς Ὁσίας. Ἡ προσπάθεια τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως νά ἐλέγξει τήν ἀκρίβεια τοῦ δημοσιεύματος, ἐπικοινωνώντας μέ τήν 4η Ἐφορεία Βυζαντινῶν Ἀρχαιοτήτων, δέν ἀπέδωσε καρπούς. Τό κείμενο ὁλοκληρώνεται μέ ἀναφορά στήν εὐθύνη τοῦ κράτους γιά τήν ἀνάδειξη τοῦ μνημείου, ἐνῶ ὡς κατακλείδα παρατίθεται ἕνα ἀπό τά τροπάρια πού ἀνακάλυψε ὁ Fr. Halkin στόν Παρισινό Κώδικα 1362. Σχετική ἔρευνά μας ἀπέδωσε ἄρθρο τῆς κ. Μ. Τουλαντᾶ-Παρισίδου, τό ὁποῖο, ἀφοῦ μνημονεύει ἐκτενῶς τά πορίσματα τοῦ καθ. Ζαχ. Τσιρπανλῆ, κάνει ἀναφορές στήν ἀνάγκη γιά ἐπιτόπια ἀρχαιολογική ἔρευνα150. Μάλιστα, λίγο πρίν ἀπό αὐτή τή δημοσίευση εἶχε προηγηθεῖ ὁλοσέλιδο ἀνυπόγραφο ἄρθρο, τό ὁποῖο παρουσίαζε τή δημοσίευση τοῦ καθ. Ζαχ. Τσιρπανλῆ καί κατέληγε μέ μία σειρά παρατηρήσεις καί σχόλια παρακινώντας πρός τήν κατεύθυνση τῆς ἐπιτόπιας ἔρευνας καί ὀργάνωσης προσπάθειας ἀνάδειξης τῆς ὁσιακῆς μορφῆς τῆς Βουρρίνας. η. Σύγχρονες λατρευτικές ἐκδηλώσεις γιά τήν Ὁσία Μελώ Ἡ λαϊκή ἀγάπη καί εὐσέβεια ἀμέσως μετά τίς πρωτοβουλίες τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου καί Νισύρου ἀγκάλιασε τήν Ὁσία Μελώ μέ στοργή. Τό Σάββατο 26 Μαρτίου 2011 ἐλειτούργησα στόν Ναό τῆς Ὁσίας. Ἡ προσέλευση πλήθους πιστῶν δείχνει τήν ἐπιθυμία τῶν Κώων νά ἔχουν μία δική τους Ἁγία, μία Ἁγία, ἡ ὁποία ἀσκήθηκε δίπλα στά μαντριά τους, ἀνάμεσα στά χωράφια τους. Σιγά σιγά, ἀπό τήν ἡμερομηνία αὐτή καί ἔπειτα, ἄρχισαν νά πυκνώνουν οἱ προσκυνητές στόν ναό τῆς Ὁσίας. Πολλοί Κῶοι, ἀλλά καί ἐπισκέπτες τοῦ νησιοῦ μας ξεκινοῦν ἀπό τήν πόλη γιά νά περάσουν λίγες στιγμές ἠρεμίας καί γαλήνης, προσευχόμενοι στήν Ὁσία τῆς Βουρρίνας. Ἐκτός ἀπό τίς μεμονωμένες ἐπισκέψεις ὀργανώθηκαν καί ὁμαδικά προσκυνήματα, μέ παρουσία δεκάδων πιστῶν, οἱ ὁποῖοι κατέθεταν στήν Ὁσία τούς κόπους, τά βάσανα καί τίς ἔγνοιες τους.Μία τέτοια ἐπίσκεψη, στήν ὁποία συμμετεῖχα καί ἐγώ ἦταν τοῦ Παραρτήματος Κῶ τῆς Ἑνώσεως Γυναικῶν Ἑλλάδος (ΕΓΕ). Σκοπός τῶν διοργανωτριῶν ἦταν νά ἀναδείξουν τήν προσωπικότητα τῆς Ὁσίας καί στό εὐλογημένο πρόσωπο νά τιμήσουν τήν κάθε πονεμένη, βασανισμένη καί ἀγωνίστρια γυναῖκα. Μέσα σέ αὐτό τό πλαίσιο τά χρήματα πού συγκεντρώθηκαν ἀπό τίς προσκηνύτριες διατέθηκαν στό κοινωνικό ἔργο τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου καί Νισύρου. Μέ ἀθρόα λαϊκή συμμετοχή ἑορτάσθηκε καί ἡ πρώτη ἐπίσημη μνήμη τῆς Ὁσίας τό πρῶτο Σάββατο τοῦ Ἰουλίου (2-7-2011). Μετά τή Θεία Λειτουργία ἀναφερθήκαμε στήν Ὁσία καί στήν προσπάθεια πού γίνεται γιά τήν ἀνασύσταση τῆς ἑορτῆς της, ἐνῶ μνημονεύσαμε καί ὅσους συμβάλλουν σέ αὐτή. Τά πλούσια κεράσματα πού προσεφέρθησαν στούς προσκυνητές ἦταν ὅλα ἑτοιμασμένα ἀπό πιστούς πού σεμνύνονται καί ἀγαποῦν τήν Ὁσία. Σέ ὅλες αὐτές τίς εὐκαιρίες τραβήχθηκαν κατάλληλες φωτογραφίες, οἱ ὁποῖες ἀξιοποιοῦνται γιά τήν προβολή τῆς Ὁσίας, τοῦ ναοῦ της, ἀλλά καί τῆς εὐρύτερης περιοχῆς. Παράλληλα, στηριγμένοι στίς ἐμφανίσεις τῆς Ὁσίας σέ ὄνειρα καί ὁράματα ἀναθέσαμε σέ τρεῖς διαφορετικούς ἁγιογράφους νά φιλοτεχνήσουν τήν εἰκόνα της. Δύο ἀπό αὐτές βρίσκονται στόν ἱερό Ναό της καί ἡ τρίτη στό γραφεῖο τοῦ Μητροπολίτου καί μεταφέρεται στον ἱερό ναό τῆς Ἁγίας κατά τήν ἡμέρα τῆς πανηγύρεως τό πρῶτο Σάββατο τοῦ μηνός Ἰουλίου καί μετά τήν πανήγυρη ἐπιτρέφει στήν Ἱερά Μητρόπολη γιά διαρκῆ εὐλογία της. Στή συνέχεια, ἀποσκοπώντας στή διάδοση τῆς φήμης της ἡ Ἱερά Μητρόπολις Κώου καί Νισύρου τύπωσε εἰκόνες μικροῦ μεγέθους μέ τό τροπάριο τῆς Ὁσίας στήν ὀπίσθια ὄψη, τίς ὁποῖες διανέμουμε σέ κάθε περίσταση πρός τούς πιστούς. Ἐπιπροσθέτως, ἡ Ἱερά Μητρόπολις Κώου καί Νισύρου, ἀξιοποιώντας τό ποιμαντικό ὑλικό πού ἐσχάτως ἔχει προκύψει, ἀφιέρωσε τό ἡμερολόγιο πού ἐξέδωσε γιά τό ἔτος 2012 στήν Ὁσία Μελώ, ὥστε ἡ μνήμη της νά γίνει ἀκόμη γνωστότερη καί πιό ἀγαπητή στόν εὐσεβή λαό. Πρέπει νά ἀναφέρουμε ὅτι γιά ἱστορικούς λόγους, ἀλλά κυρίως γιά ἀποφυγή τῆς συγχύσεως ἡ ὁποία εἶχε προκληθεῖ κατά τό παρελθόν, στόν ἱερό ναό τῆς Ἁγίας Μελοῦς παραμένει καί ἡ εἰκόνα τῆς Ἁγίας Μελάνης τῆς Ρωμαίας. Κλείνοντας δέν πρέπει νά παραλείψουμε νά τονίσουμε ὅτι τή χαρά τοῦ πρώτου ἑορτασμοῦ μεγάλωσε κατά πολύ ἡ παρουσία τῆς μικρούλας Μελοῦς Μαρκάκη, ἡ ὁποία εἶναι τό πρῶτο κοριτσάκι, τό ὁποῖο φέρει, μέ θαυμαστό τρόπο δοσμένο, τό ὄνομα τῆς Ὁσίας151.

-125-

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΜΕΛΟΥΣ

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 26ο

3. Μαρτυρία Γεωργίας Μαμουζέλου 

Ἡ κ. Γεωργία Μαμουζέλου εἶναι κόρη τοῦ Μιχάλη Πέτσαλη, ὁ ὁποῖος, ὅπως θά δοῦμε στή συνέχεια, εἶναι αὐτός πού μέ τή βοήθεια τοῦ πατέρα του, Βασίλη Πέτσαλη, βρῆκε καί ἀνακαίνισε τό ἐρειπωμένο κτίσμα. Ἀπό τά παιδικά της χρόνια τό ἐκκλησάκι ἀποτελοῦσε τό κέντρο τῆς πνευματικῆς ζωῆς τῆς οἰκογένειάς της. Μετά τήν ἀνακαίνισή του, συνδέθηκε ἄμεσα μέ ὅλα τά σημαντικά γεγονότα τῆς οἰκογένειάς τους. Σέ αὐτό τελοῦνταν οἱ βαπτίσεις, οἱ γάμοι καί ὅποιο μυστήριο ἦταν ἀναγκαῖο. Πάντοτε προσπαθοῦσαν νά ἔχουν ἀναμμένο τό καντήλι του καί νά εἶναι εὐπρεπές ὥστε νά μπορεῖ νά δέχεται προσκυνητές. Σύμφωνα μέ τή μαρτυρία της, κατά τήν ἀνεύρεσή του ἦταν ἐντελῶς κατεστραμμένο. Οἱ τοῖχοι του σώζονταν σέ πολύ μικρό ὕψος καί ἦταν σκεπασμένο ἀπό τά χώματα πού οἱ βροχές κατέβαζαν ἀπό τόν ὑπερκείμενο λοφίσκο. Τό μόνο πού ὑπῆρχε ἦταν ἡ κόγχη τοῦ ἱεροῦ, στήν ὁποία διασώζονται μέχρι σήμερα σπαράγματα τοιχογραφιῶν. Μέ προσωπική ἐργασία, ὑψώθηκαν οἱ τοῖχοι καί τό ναΰδριο στεγάσθηκε. Ἀκόμη καί σήμερα, πού ὁ ναός τῆς Ὁσίας γνωρίζει τή φροντίδα πολλῶν πιστῶν καί δέχεται ἐπισκέψεις πλήθους προσκυνητῶν, ἡ οἰκογένεια Πέτσαλη καί ἡ κ. Γεωργία Μαμουζέλου αἰσθάνεται στενότατο δεσμό μέ αὐτόν καί συνεχίζει νά πρωτοστατεῖ στίς προσπάθειες ἐξωραϊσμοῦ ὄχι μόνο τοῦ ναοῦ, ἀλλά καί τοῦ περιβάλλοντος χώρου.

 4. Μαρτυρία τοῦ Παντελῆ Σβουρένου 

Μεγάλο ἐνδιαφέρον γιά τό θέμα πού πραγματευόμαστε ἔχει τό ἄρθρο τοῦ Π. Σβουρένου στό «Βῆμα τῆς Κῶ»149 Ἡ μαρτυρία του ἀναφέρεται στήν ἀποκάλυψη τοῦ ναοῦ, ἀλλά καί σέ μία λαϊκή παράδοση. Στά χρόνια πρίν τόν πόλεμο κοντά στό ἐκκλησάκι βρισκόταν ἡ μάντρα τοῦ κτηνοτρόφου Βασίλη Πέτσαλη. Τό μέρος πού ὑπῆρχε ὁ ναός δέν ἔδειχνε κάτι, καθώς τό κτίσμα ἦταν παραχωμένο καί γκρεμισμένο. Μετά ἀπό ἐμφανίσεις τῆς Ὁσίας στόν γιό του, Μιχάλη Πέτσαλη, ὁ τελευταῖος ξεκίνησε νά σκάβει γιά νά δεῖ ἂν ὑπῆρχε κάτι στόν τόπο πού τοῦ ὑπέδειξε ἡ μαυροντυμένη μορφή πού ἐμφανιζόταν στόν ὕπνο του. Τό σκάψιμο, μέ τή βοήθεια τοῦ πατέρα του, ἀπεκάλυψε, μετά ἀπό λίγες ἡμέρες, παλαιό κτίσμα στό ὁποῖο ὑπῆρχε ὑποτυπώδης διαμόρφωση ναοῦ καί τοιχογραφίες στήν κόγχη τοῦ ἱεροῦ Βήματος. Γιά ἕνα χρόνο περίπου ἄναβαν τό καντήλι μέσα στά χαλάσματα, ἀλλά δέν ἔκαναν κάτι ἄλλο. Τότε ἐμφανίσθηκε πάλι ἡ Ὁσία στόν Μιχάλη Πέτσαλη, ὁ ὁποῖος πλέον τήν εἶχε συνηθίσει, καί τοῦ εἶπε: «θέλω νά σέ βοηθήσω νά μοῦ χτίσεις ἕνα ἐκκλησάκι σέ ἐκεῖνο τό μέρος». Μετά ἀπό μία ἀναφορά στόν ἀνορθόδοξο τρόπο μέ τόν ὁποῖο βρῆκε χρήματα γιά νά κτίσει τό ἐκκλησάκι, περιγράφει μέ συντομία ὅτι μέ ζῶα ἀνέβασαν τά ὑλικά καί ἀνέθεσαν σέ μάστορα νά κτίσει τό ἐκκλησάκι πού ὑπάρχει σήμερα. Ὁ Π. Σβουρένος κλείνει τήν ἀφήγηση μέ τή διαβεβαίωση ὅτι αὐτά πού γράφει τά εἶχε διηγηθεῖ σέ αὐτόν ὁ ἴδιος ὁ Μιχάλης Πέτσαλης, ὅταν παλαιότερα δούλευε μαζί του.

5. Μαρτυρία Μανώλη Κουτελλᾶ

 Ἐνδιαφέρουσα εἶναι καί ἡ μαρτυρία τοῦ κ. Μανώλη Κουτελλᾶ, κατοίκου Κῶ καί Αὐστραλίας. Ὁ κ. Μ. Κουτελλᾶς μέ ἐπισκέφθηκε καί ἐδήλωσε ὅτι ἡ εὐρύτερη περιοχή, ὅπου ἔχει οἰκοδομηθεῖ τό ἐκκλησάκι τῆς Ὁσίας, βρίσκεται στά τοπογραφικά ὅρια μεγαλύτερου κτήματός του. Σέ συνεννόηση μέ τήν οἰκογένειά του μᾶς γνωστοποίησε ὅτι ἐπιθυμεῖ νά παραδώσει στήν κυριότητα τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου καί Νισύρου τό σχετικό τεμάχιο μέ τήν ὑποχρέωση τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου καί Νισύρου νά γίνεται ἀναφορά στή δωρεά τῆς οἰκογένειας Κουτελλᾶ. Εἶναι προφανές, ὅτι κατά τήν κτηματολόγηση τῆς Κῶ ἀπό τίς ἰταλικές ἀρχές ἡ οἰκογένεια Κουτελλᾶ ἐνέγραψε στά κτήματά της τήν εὐρύτερη περιοχή, τήν ὁποία φρόντιζε, ὥστε νά τήν διασώσει, καθώς ἡ Ἐκκλησία, κατά τήν χρονική περίοδο πού ἔγινε ἡ κτηματολόγηση στήν Κῶ, ἦταν ἐμπερίστατη.

-122-

Σύγχρονη παρουσία τῆς Ὁσίας

   Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 25ο

δ. Ἡ Ὁσία Μελώ ἀποτελεῖ μία περίπτωση ἁγίου ἡ μνήμη τοῦ ὁποίου στό πέρασμα τῶν αἰώνων σχεδόν χάθηκε. Ἐλάχιστα ἴχνη της διασώθηκαν καί αὐτά ἀποσπασματικά. Ἡ σημαντικότερη μαρτυρία γιά τήν ἱστορικότητά της, ἐκτός ἀπό τό ἐκκλησάκι της, προέρχεται, ὅπως ἤδη ἔχουμε ἀναφέρει ἀπό τά στιχηρά τοῦ Μητροπολίτου Ρόδου Μητροφάνους ἀπό τόν 15ο αἰῶνα. Ἡ Ὁσία, ὅμως δηλώνει τήν παρουσία της μέ ἐμφανίσεις σέ πιστούς Κώους, οἱ ὁποῖοι τήν σέβονται καί τήν ἀγαποῦν. 

1. Μαρτυρία Μιχάλη Δανελλάκη 

 Ὁ Μιχάλης Δανελλάκης εἶναι αὐτός, ὁ ὁποῖος, λίγο μετά τήν ἐπανεγκατάστασή μου στό νησί κατά τό ἔτος 2009, ἔπειτα ἀπό προτροπή-αἴτημά μου νά μοῦ ὑποδείξει παλαιά ἐκκλησάκια, ξωκκλήσια μέ ἱστορία, μοναστηράκια πού συνδέονταν μέ τίς παραδόσεις τοῦ λαοῦ μας, μέ ὁδήγησε στό ναΰδριο τῆς Ὁσίας Μελοῦς146. Ὁ ἴδιος, εὐσεβής, φιλακόλουθος καί φιλάγιος, εἶχε γνωρίσει τήν Ἁγία πρίν ἀπό ἀρκετά χρόνια, στίς ἀρχές τῆς δεκαετίας τοῦ 2000 ἐπισκεπτόμενος τόν Ναό γιά νά παραστεῖ σέ μία ἰδιωτική Θ. Λειτουργία, ὅπου ἔψαλλε ὡς ἱεροψάλτης. Ὡς ἁγία τοῦ Ναοῦ τιμοῦσαν τήν ἁγία Μελάνη τή Ρωμαία. Ἡ ἐπίσκεψη αὐτή προκάλεσε τό ἐνδιαφέρον του γιά τήν ἐπιθυμία του νά καλλωπίσει τόν χῶρο147. Σέ συζητήσεις πού εἶχε μέ κτηνοτρόφους τῆς περιοχῆς, οἱ ὁποῖοι ἐπισκέπτονταν τό μοναστηράκι πολλά χρόνια, διαπίστωσε ὅτι ὑπῆρχε ἀσάφεια σχετικά μέ τό ὄνομα τῆς ἁγίας τοῦ ναοῦ. Χρησιμοποιοῦσαν διαφορετικά ὀνόματα, τά ὁποῖα φαίνονταν νά ἐπικεντρώνονται ἀπό τό «Μελ-» χωρίς, ὅμως, νά ὑπάρχει ὁμοφωνία: Ἁγία Μελάνη, Ἁγία Μελώ, Ἁγιά Μελώ, Ἁγιά Μελού. Τό τελευταῖο, στή λαϊκή γλώσσα ἦταν καί εἶναι τό ἐπικρατέστερο. Τό ἐνδιαφέρον τοῦ Μιχάλη Δανελλάκη ἐκδηλώθηκε μεταξύ ἄλλων καί μέ ἀναζήτηση περισσοτέρων στοιχείων γιά τήν Ἁγία. Ἡ προσπάθειά του τόν ὁδήγησε σέ πρώτη φάση στήν ἀνεύρεση κάποιου ἄρθρου τοῦ καθηγ. Ζαχαρία Τσιρπανλῆ, τό ὁποῖο δημοσιεύθηκε στόν τοπικό τύπο καί στήν πληροφορία ὅτι ἡ Ἱερά Μητρόπολις Κώου καί Νισύρου εἶχε ἐκδώσει ἐτήσιο ἡμερολόγιο μέ ἀναφορά στόν ναό τῆς Βουρρίνας, τόν ὁποῖο, ἀπέδιδε στήν Ἁγία Μελάνη148. Μόνος του, παρά τό νεαρό τῆς ἡλικίας του, ἦλθε σέ ἐπικοινωνία μέ τόν καθηγητή Ζαχαρία Τσιρπανλῆ, ὁ ὁποῖος, ὅπως ἤδη ἀναφέραμε, ἔχει ἀσχοληθεῖ ἐπιστημονικά μέ τό θέμα, καί πῆρε καί ἄλλες πληροφορίες. Παράλληλα γνώρισε τήν κ. Αἰκατερίνη Τουλαντᾶ-Μαρκάκη, τή μαρτυρία τῆς ὁποίας θά παραθέσουμε στή συνέχεια. Στή συνέχεια μέ τή βοήθειά του συνεχίσαμε τή διαμόρφωση καί τόν καθαρισμό τοῦ χώρου, μέ ἀποκορύφωμα τή 17η Δεκεμβρίου τοῦ 2010, ἡμέρα Παρασκευή, κατά τήν ὁποία ἀποκαλύφθηκε ἡ, ἰδιαίτερα σημαντική, ἐπιγραφή τοῦ ὑπερθύρου τοῦ Ναοῦ, ἡ ὁποία ἦταν ἐπικαλυμμένη μέ πολλά στρώματα ἀσβέστη καί ἦταν ἀδύνατο νά ἀναγνωστεῖ Μέ τή συμβολή τῆς ἰδιαίτερα δραστήριας ὁμάδας τῶν «Μαύρων Λύκων», οἱ ὁποῖοι ὑπό τόν συντονισμό τοῦ π. Ἰωάννου Κουτάντου, στηρίζουν τήν τοπική ἐκκλησία ὅπου ὑπάρχει ἀνάγκη γιά ἐπισκευή, ἀνακαίνιση καί ἐξωραϊσμό, ἔγιναν πολλά ἀκόμη ἀπό τά ἀναγκαῖα, ὥστε νά εἴμαστε ἕτοιμοι γιά τήν πρώτη Θεία Λειτουργία, ἡ ὁποία τελέσθηκε τό Σάββατο 26 Μαρτίου 2011. 

2. Μαρτυρία Αἰκατερίνης Τουλαντᾶ-Μαρκάκη.

 Παρά τό ὅτι μόλις προσφάτως ξεκίνησε προσπάθεια νά ἀνασυρθεῖ ἡ λατρεία της ἀπό τή λήθη, ἔχουμε θαυμαστές μαρτυρίες γιά θαυματουργική δράση της. Μία ἀπό αὐτές ἐπιθυμοῦμε νά παραθέσουμε στή συνέχεια. Πρόκειται γιά τή μαρτυρία τῆς Αἰκατερίνης Τουλαντᾶ-Μαρκάκη, ἡ ὁποία τόν Μάρτιο τοῦ ἔτους 2010 κατέθεσε στόν Μιχάλη Δανελλάκη τρία ὄνειρα πού εἶδε κατά τόν χειμῶνα 1999-2000, τά ὁποῖα ἔχουν ἄμεση σχέση μέ τήν Ὁσία. Σύμφωνα μέ τήν ἴδια, τήν πρώτη φορά εἶδε μία κοπέλα σέ μία πλαγιά, σέ ἕναν χωματόδρομο, ἐκεῖ πού τελείωνε ἡ ἄσφαλτος. Ἡ ψηλή αὐτή γυναῖκα στεκόταν σέ μία μικρή ἐκκλησία πού ἔμοιαζε μέ στάνη, δίπλα σέ βράχους, κοντά στό παραθυράκι πού ὑπάρχει στή δυτική πλευρά τοῦ ναοῦ. Ἀπευθυνόμενη σέ αὐτή ἔλεγε «εἶμαι ἐδῶ». Ἔξω στήν αὐλή ἔβλεπε τρεῖς τριανταφυλλιές: στή μέση μία κόκκινη καί δεξιά καί ἀριστερά δύο λευκές. Στό δεύτερο ὄνειρό της, παρουσιάστηκε ἡ ἴδια ψηλή γυναῖκα, πάνω σέ ἕνα μικρό σύννεφο. Πάλι πρόσεξε τριανταφυλλιές, ἀλλά δύο αὐτή τή φορά: μία κόκκινη καί μία λευκή. Ἡ ψηλή κοπέλα ἐπανέλαβε τήν πρόσκλησή της λέγοντας πρός τήν κ. Τουλαντᾶ-Μαρκάκη «ἔλα εἶμαι ἐδῶ. Θέλω νά ἔρθεις στό σπίτι μου». Ἂν καί τήν πρώτη φορά δέν εἶχε πεῖ τίποτα σέ κανέναν, μετά τό δεύτερο ὄνειρο ρώτησε τόν πατέρα της μήπως ὑπῆρχε στήν Κῶ καμία Ὁσία Μελοῦ. Ἐκεῖνος ἀπάντησε ὅτι «κάτι εἶχε ἀκούσει, ἀλλά δέν ἤξερε ἀκριβῶς ποῦ».Στή συνέχεια ἀκολούθησε καί τρίτο ὄνειρο. Σέ αὐτό εἶδε στόν ὕπνο της ἕνα ἐκκλησάκι μετά ἀπό χωματόδρομο. Ἐπάνω ἀπό τήν τελευταία τριανταφυλλιά εἶδε ὑπερυψωμένη τήν ἴδια ψηλή γυναῖκα μέ ἕνα μαῦρο σύννεφο πάνω ἀπό τό κεφάλι της. Αὐτή τή φορά τῆς εἶπε «Εἶμαι ἐδῶ, κάτω ἀπ’ τούς βράχους . . .». Μάλιστα, ἡ κ. Τουλαντᾶ-Μαρκάκη ἀναρωτήθηκε μήπως ἡ φράση αὐτή τῆς γυναίκας τοῦ ὁράματος ὑποννοοῦσε ὅτι τά ὀστά τῆς Ὁσίας βρίσκονται θαμμένα ἐκεῖ. Τέλος, σέ αὐτό ὄνειρο τῆς ἔδειξε καί τό μέρος πού κοιμόταν, πού ἦταν μία πέτρα κάτω ἀπ’ τήν Ἁγία Τράπεζα. Μέχρι τότε δέν γνώριζε τίποτα γιά τό ἐκκλησάκι καί τήν Ὁσία. Μετά ἀπό μία ἑβδομάδα διάβασε στήν ἐφημερίδα σχετικό ἄρθρο τῆς κ. Παρισίδου καί συνειδητοποίησε ὅτι ἐπρόκειτο γιά τήν ἴδια περίπτωση. Τήν πρώτη φορά πού τήν πῆγε ἐκεῖ ὁ πατέρας της προσέγγισαν τήν περιοχή ἀπό τά ἀνατολικά, ἀπό τήν περιοχή τῆς Βουρρίνας καί τοῦ Κοκκινόνερου καί δέν γνώρισε τήν περιοχή πού εἶχε δεῖ στόν ὕπνο της. Ὅμως, ἀμέσως μόλις εἶδε τό ναΰδριο βεβαιώθηκε ὅτι ἐπρόκειτο γιά αὐτό πού εἶχε δεῖ στά ὄνειρά της. Φθάνοντας στόν περίβολο τῆς αὐλῆς εἶδε τίς τρεῖς τριανταφυλλιές, στό σημεῖο πού τίς ἔβλεπε καί στό ὄνειρο. Μπαίνοντας στόν Ναό διαπίστωσε ὅτι ἡ εἰκόνα της ἦταν καμμένη ἀπό κερί γεγονός πού συνδύασε μέ τό μαῦρο συννεφάκι πού ἔβλεπε στό κεφάλι της. Στή συνέχεια προχώρησε μέσα στόν κυρίως ναό, ὅπου εἶδε τήν Ἁγία Τράπεζα, ὅπως τήν εἶχε δεῖ στό τελευταῖο ὄνειρό της. Μέ δική της πρωτοβουλία ἐπισκέφθηκε τόν Σεβ. Μητροπολίτη Κώου καί Νισύρου κ. Αἰμιλιανό (Ζαχαρόπουλο) καί τοῦ ἀνέφερε ὅλα ὅσα εἶχαν συμβεῖ, καθώς καί τό ὅτι, ὅπως εἶχε διαβάσει ὑπῆρχαν στή Ρόδο (sic) τά τροπάριά της καί ὅτι θά ἔπρεπε νά τά φέρουν στήν Κῶ. Ὁ τελευταῖος τήν προέτρεψε νά μαζέψει ὑπογραφές καί νά τοῦ τίς πάει. Ἂν καί κατόρθωσε νά συγκεντρώσει 500 ὑπογραφές δέν κατέστη στό μέλλον δυνατό νά ξανασυναντήσει τόν Μητροπολίτη. Μετά ἀπό ὅλα αὐτά ἡ Ὁσία ἔκανε γιά μία ἀκόμη φορά αἰσθητή τήν παρουσία της μέ ἕνα θαῦμα. Τό παιδί τῆς κ. Αἰκατερίνης Τουλαντᾶ-Μαρκάκη ἔπασχε ἀπό δυσγραφία. Παρακάλεσε τήν Ὁσία νά τό θεραπεύσει καί ἐκείνη θά ἔδινε στό ἑπόμενο παιδί της, ἂν ἦταν κορίτσι, τό ὄνομά της μαζί μέ τοῦ Ἁγίου Ραφαήλ. Πράγματι τό ἑπόμενο παιδί ἦταν κορίτσι καί ἡ κ. Τουλαντᾶ-Μαρκάκη ἐκπληρώνοντας τό τάμα της ἔδωσε σέ αὐτό τό ὄνομα Ραφαηλία-Μελάνη, διότι παρά τή δική της ἐπιθυμία νά ὀνομασθεῖ τό παιδί Μελώ, ὁ ἱερέας μετά ἀπό συνεννόηση μέ τήν Ἱερά Μητρόπολη τό ὀνόμασε Μελάνη, καθώς μέχρι τότε πίστευαν ὅτι ἐπρόκειτο γιά τήν Ἁγία Μελάνη τή Ρωμαία. Ὡς κατακλείδα σέ αὐτή τή θαυμαστή διήγηση νά θέλαμε νά κάνουμε δύο παρατηρήσεις. Ἡ πρώτη ὅτι τό μικρό κοριτσάκι, παρά τό γεγονός πώς ἡ Ἁγία πλέον ἦταν γνωστή ὡς Μελώ, πῆρε κατά τό Ἅγιον Βάπτισμα τό ὄνομα Μελάνη, ἀλλά τό ἴδιο ἀπαιτοῦσε ἀπό τούς δικούς της νά τήν ἀποκαλοῦν ὄχι Μελάνη, ἀλλά Μελοῦ. Ἡ δεύτερη ὅτι παρά τή βεβαιότητα πώς ὑπῆρχε Ὁσία μέ τό ὄνομα Μελοῦ, ὀνόμασαν τό κοριτσάκι μέ τό ὄνομα τῆς Ἁγίας Μελάνης. Αὐτό δείχνει ὅτι κάποιες ἀντιλήψεις εἶναι τόσο ἰσχυρές, ὥστε δέν μπορεῖ νά τίς ἀλλάξει οὔτε ἡ ἴδια ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων. Χαρακτηριστικό τῆς ἀγάπης τοῦ παιδιοῦ γιά τήν ἁγία εἶναι τό περιστατικό πού συνέβη μετά τήν πρώτη Θεία Λειτουργία στόν ἱερό ναό τῆς Ἁγίας Μελοῦς, κατά τήν πανήγυρη τοῦ ὀνόματος τῆς Ὁσίας, τό πρῶτο Σάββατο τοῦ Ἰουλίου 2011, ὅταν τό μικρό κορίτσι μέ πλησίασε μέ πολύ χαρά καί κρατώντας ἕνα δίσκο μέ γλυκά ἀπό τά ὁποῖα κερνοῦσε τούς προσκηνυτές μοῦ εἶπε «Σεβασμιώτατε, θά πάρετε ἕνα γλυκό πού γιορτάζω σήμερα;». Τήν ρώτησα πῶς τή λένε καί ἐκείνη μοῦ ἀπάντησε μέ χαρά «Μελώ μέ λένε!».

-120

Ἡ Ὁσία Μελώ ὡς προστάτης τῶν γυναικῶν

 γ. Μέ μεγάλη χαρά διαπιστώσαμε ὅτι ἡ Ὁσία Μελώ δέν εἶναι ἀποῦσα οὔτε ἀπό τή σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή. Ἡ λογοτέχνης Μαρία Καλατζοπούλου-Τσιρπανλῆ ἔθεσε προσφάτως σέ κυκλοφορία τό μυθιστόρημά της «Συγγροῦ River». Σέ αὐτό πραγματεύεται τήν πορεία ἑνός κοριτσιοῦ ἀπό τήν περιοχή τῆς Βουρρίνας. Ἡ Δόξα, αὐτό εἶναι τό ὄνομα τῆς πρωταγωνίστριας, σέ μεγάλη ἡλικία, ξαναζεῖ τή ζωή της ἐνθυμούμενη ὅσα πέρασε. Κινητήρια δύναμη γιά νά ξεκινήσει ἡ πλοκή ἦταν ἕνα περιστατικό πού συνέβη στή Βουρρίνα. Ἡ Δόξα γεννήθηκε σέ μία κτηνοτροφική οἰκογένεια, ἡ ὁποία ἔβοσκε τά ζῶα κάποιου πλούσιου Κώου γιατροῦ, ὁ ὁποῖος κατοικοῦσε στήν Ἀθήνα. Γιά ἀσήμαντη ἀφορμή ὑπέστη βιασμό ἀπό κάποιο γείτονα ποιμένα, τόν ὁποῖο στή συνέχεια σκότωσε. Γιά νά ἀποφευχθοῦν περαιτέρω προβλήματα ὁ πατέρας της τήν ἔστειλε στήν Ἀθήνα στό σπίτι τοῦ γιατροῦ, ὁ ὁποῖος τή δέχθηκε μέ ἀγάπη καί σεβασμό Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιά τήν ἐργασία μας ἔχουν οἱ ἀναφορές τῆς συγγραφέως στήν Ὁσία Μελώ. Καθώς ἡ ἀνήλικη Δόξα ἔχει ὑποστεῖ τόν αἰφνιδιασμό τοῦ βιασμοῦ καί εἶναι τρομαγμένη καί χαμένη δέχεται τήν ἐπίσκεψη καί τή φροντίδα τῆς Ὁσίας Μελοῦς, ἡ ὁποία μέ ξεχωριστή ἀγάπη καί λεπτότητα τήν περιθάλπει. Ἡ Μαρία Καλατζοπούλου-Τσιρπανλῆ προσεγγίζει μέ μία θαυμαστή εὐαισθησία τήν Ὁσία, ἡ ὕπαρξη τῆς ὁποίας τῆς ἦταν ἄγνωστη μέχρι πού τήν πληροφόρησε γι’ αὐτή ὁ ἐξάδελφός της καθηγ. Ζαχαρίας Τσιρπανλῆς. Ἡ προσέγγιση τοῦ θέματος δέν εἶναι ἐπιστημονική, ἀλλά ἀντιθέτως, θά μπορούσαμε νά ὑποστηρίξουμε, λαϊκή. Χωρίς νά ἔχει μελετήσει τήν, περιορισμένη, σχετική βιβλιογραφία κατανοεῖ τή μορφή τῆς Ὁσίας μέ τή λεπτότητα μέ τήν ὁποία τήν παρουσιάζουν τά στιχηρά τοῦ Μητροπολίτου Μητροφάνους. Σέ αὐτή τή στάση της ἔχουμε ἕνα παράδειγμα τοῦ τρόπου μέ τόν ὁποῖο γεννιέται μία λαϊκή παράδοση ὅταν συναντηθεῖ ἕνα ἱστορικό πρόσωπο μέ μία δεκτική ψυχή. Στή συγκεκριμένη περίπτωση τόν ρόλο αὐτό ἔπαιξε ἡ συγγραφέας Μαρία Καλατζοπούλου-Τσιρπανλῆ. Ὁ ἀναγνώστης τοῦ κειμένου τοῦ μυθιστορήματός της ἀποκομίζει γιά τήν Ὁσία Μελώ τήν ἴδια αἴσθηση πού ἀποκομίζει ἀπό τή μελέτη τῶν στιχηρῶν τοῦ Μητροπολίτου Μητροφάνους. Στό κείμενο τοῦ βιβλίου «Συγγροῦ River» ἡ Ὁσία παίρνει τό ταλαιπωρημένο, φοβισμένο κορίτσι καί τό πλένει σέ παρακείμενη «γούρνα» . Μέ τό πλύσιμο αὐτό, στά ἰαματικά νερά τῆς Βουρρίνας, ξεπλένει μαζί μέ τά σημάδια τοῦ βιασμοῦ καί τόν τρόμο καί τήν ἐνοχή ἀπό τήν ψυχή της. Ἡ Ὁσία προσφέρει τή βοήθεια πού ἡ Δόξα δέ θά μποροῦσε νά ζητήσει οὔτε ἀπό τή μητέρα της, καθώς αὐτό πού ὑπέστη ἀντιμετωπίζεται ὡς «ταμπού». Στήν ἀκολουθία, κατά τήν ὀρθόδοξη παράδοση, ἡ Ὁσία χαρακτηρίζεται κατ’ ἐπανάληψη «Μήτηρ». Ὁ χαρακτηρισμός αὐτός προκύπτει ἀπό τήν πίστη μας ὅτι οἱ Ἅγιοι μᾶς φροντίζουν καί οἱ σχέσεις πού ἔχουμε μέ αὐτούς δέν εἶναι τίποτε ἄλλο παρά πατρικές. Συχνά δέ, ἀνταποκρίνονται ἀμεσώτερα καί πληρέστερα στίς παρακλήσεις μας ἀκόμη καί ἀπό τούς κατά σάρκα οἰκείους μας. Αὐτήν τήν πεποίθηση ζωντανεύει ἡ συγγραφέας μέ τόν τρόπο πού περιγράφει τό περιστατικό. Στή λαϊκή παράδοση οἱ Ἅγιοι, ἐκτός ἀπό μεσίτες πρός τόν Θεό ἀναλαμβάνουν, μέ πράξεις ἢ λόγους, καί τόν ρόλο τῆς βακτηρίας γιά ἐμᾶς. Μᾶς παίρνουν ἀπό τό χέρι, ὅπως κάνει καί ἡ Ὁσία Μελώ στή Δόξα, καί μᾶς ξαλαφρώνουν ἀπό τά βάσανα τῆς ζωῆς. Ἕνα ἄλλο στοιχεῖο πού πρέπει νά σχολιάσουμε εἶναι ἡ παρατήρηση ὅτι ἡ Ὁσία εἶναι «γνωστή ἄγνωστη»144. Πράγματι αὐτή εἶναι ἡ ἀλήθεια. Εἶναι σχεδόν πλήρως ἄγνωστη ὡς πρός τά βιογραφικά στοιχεῖα της, ὡς πρός τήν ἔποχή πού ἔζησε, ἀλλά εἶναι πολύ δική μας, οἰκεία λόγῳ τῆς σχέσεώς της μέ τόν Θεό. Πρέπει πάντοτε νά ἔχουμε στό μυαλό μας ὅτι ὁ Ἅγιος δέν εἶναι ἕνας ἀπρόσιτος θαυματοποιός ἀλλά ἡ κεκαθαρμένη εἰκόνα τοῦ Θεοῦ. Εἶναι ἄνθρωπος ἀγάπης καί ταπείνωσης. Στό μυθιστόρημα τῆς Μαρίας Καλατζοπούλου-Τσιρπανλῆ ἀναδεικνύεται ἀνάγλυφο τό τοπίο τῆς περιοχῆς, τό ὁποῖο εἶναι σκληρό, ἀπαράκλητο καί χωρίς ἰκμάδα. Σέ αὐτό δέν ἀναπτύσσεται βλάστηση παρά μόνο στά σημεῖα πού ὑπάρχουν οἱ ἰαματικές πηγές. Περπατώντας ὁ περιηγητής στά μοναπάτια τῆς περιοχῆς τοῦ Κοκκινόνερου καί γύρω ἀπό τό ἐκκλησάκι τῆς Ὁσίας θά διακρίνει μόνο ἐρειπωμένα μαντριά, τά ὁποῖα φαίνονται ἐντελῶς ἀταίριαστα μέ τήν ἐποχή μας, ἀλλά εἶναι ἁρμονικότατα ἐνταγμένα στό τραχύ τοπίο. Ἡ συγγραφέας ἀναπλάθει φανταστικά τό τοπίο, ἀλλά παρά τό ὅτι δέν μπορεῖ ὁ ἀναγνώστης νά ἐντοπίσει μέ ἀκρίβεια τά στοιχεῖα τῆς περιγραφῆς145 αὐτά κατά παράδοξο τρόπο ἀποδίδουν τό πραγματικό τοπίο. Δέν ὑπάρχει πηγή τῆς Ὁσίας, οὔτε ἀρχαία κολώνα, οὔτε γούρνα δύο ἐπί τρία, ἀλλά ὅλα αὐτά ἀποτελοῦν δομικά στοιχεῖα τῆς περιοχῆς καί εὔκολα ἀναγνωρίζονται ἀπό αὐτόν πού τήν ἔχει ἐπισκεφθεῖ  Τήν ἡμέρα τοῦ πρώτου ἑορτασμοῦ τῆς Ὁσίας τό Σάββατο 2 Ἰουλίου 2011, ἔγινε ἡ παρουσίαση τοῦ «Συγγροῦ River» στήν πόλη τῆς Κῶ. Ἡ παρουσίαση ἀπό τήν καθηγήτρια κ. Σοφία Καραγιάννη περιελάμβανε ἰδιαίτερη ἀναφορά στήν Ὁσία καί στή σχέση της μέ τή Δόξα. Ἡ συγγραφέας, μάλιστα, πρότεινε ἡ ὁσια Μελώ νά ἀνακηρυχθεῖ προστάτης τῶν βιασθεισῶν γυναικῶν. Ἡ πρόταση αὐτή μᾶς ἀποκαλύπτει πάλι τόν μηχανισμό χάρις στόν ὁποῖο ξεκινᾶ μία λαϊκή παράδοση, ἡ ὁποία σιγά σιγά ἑδραιώνεται καί μέ τήν πάροδο τῶν ἐτῶν καθιερώνεται. Δέ θά πρέπει νά νιώσουμε καμία ἔκπληξη ἂν κάποια στιγμή στό μέλλον ἡ πρόταση αὐτή ἐπιστρέψει σέ ἐμᾶς ὡς τοπική λαϊκή παράδοση. Ὁλοκληρώνοντας τήν ἀναφορά στό «Συγγροῦ River» θά μπορούσαμε νά ποῦμε ὅτι ἡ λογοτεχνία λειτουργεῖ ὡς συνδετικός κρίκος ἀνάμεσα στό γεγονός καί στή λαϊκή ἀναπαραγωγή του δίνοντας μία ἄλλη διάσταση στήν πραγματικότητα.

-116- 

ΤΟ ΥΔΡΑΓΩΓΕΙΟ ΤΗΣ ΒΟΥΡΡΙΝΑΣ

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 23ο

Γνωρίζουν δέ ὅτι, ἂν καί αὐτό δέ διακρίνεται μέ τήν πρώτη ματιά, τό νερό εἶναι ἀνθρακοῦχο, κάτι πού ἐπιδεικνύουν μέ ὑπερηφάνεια στόν ἐπισκέπτη. Ἡ μέθοδος τῆς ἐπίδειξης εἶναι ἁπλή. Γεμίζουν ἕνα μπουκάλι μέ νερό ἀπό τήν πηγή, τό ἀνακινοῦν κλεισμένο μέ τό δάκτυλό τους καί μόλις ἐλευθερώσουν τή δίοδο τοῦ ἀέρα αὐτός φεύγει μέ πίεση κάνοντας τόν χαρακτηριστικό θόρυβο τοῦ ἀνθρακούχου παρασκευάσματος. Ἡ γνώση αὐτή τῶν κατοίκων προέρχεται ἀπό λαϊκή ἐμπειρία καί ὄχι ἐπιστημονική γνώση, παρά τό ὅτι κατά τό παρελθόν ἔχουν γίνει σχετικές μελέτες. Μερικές ἑκατοντάδες μέτρα ἀνατολικό ότερα ὑπάρχει ἄλλη πηγή, ἡ ὁποία λέγεται «Βουρκόνερο» ἢ «Βουρκάνι», ἐπίσης μέ ἰαματικά χαρακτηριστικά. Σέ αὐτή τήν περίπτωση τό νερό ρέει ἀπό τούς βράχους τοῦ ἡφαιστείου πού ὑπάρχει στήν περιοχή καί ἔχει χρῶμα ὑπόλευκο, τό ὁποῖο διαφέρει ἀνάλογα μέ τό πέτρωμα τοῦ βράχου στόν ὁποῖο καθιζάνει. Σέ ὅλη τήν περιοχή ὑπάρχει ἔντονη ἀπωθητική μυρωδιά, ἡ ὁποία ἁπλώνεται ἐνίοτε μέχρι τά ὅρια τῆς πόλεως ἀνάλογα μέ τή διεύθυνση τοῦ ἀνέμου καί πείθει ὅσους τήν πλησιάζουν ὅτι ἡ πηγή εἶναι πλούσια σέ θεῖο (θειάφι) ἢ καλύτερα σέ ὑδρόθειο (H2S), τό ὁποῖο, σύμφωνα μέ τά πορίσματα τῆς χημείας, ἐκλύεται κατά τήν ἀποδόμηση ὀργανικῶν ὑλικῶν. Τό ὕδωρ αὐτό πηγάζει ἀπό τόν χῶρο τοῦ ἡφαιστείου, ὁ ὁποῖος βρίσκεται ἀπό τή νότια πλευρά τοῦ δρόμου, σέ ὑψηλότερο ἀπό αὐτόν σημεῖο. Ἀκολουθώντας τήν βαρύτητα διασχίζει τόν δρόμο, σχηματίζει νερόλακους στά πλάγια του, καί συγκεντρώνεται σέ μία «λεκάνη ἀπορροῆς», λίγο πιό κάτω ἀπό αὐτόν, σέ μία περιοχή κατάφυτη ἀπό φτέρες142. Πρίν ἀπό τρεῖς μέ τέσσερις δεκαετίες σέ αὐτό ἀκριβῶς τό σημεῖο πήγαιναν νά πλυθοῦν μέ τό πλούσιο σέ ἰαματικά στοιχεῖα νερό πού πήγαζε ἀπό τίς πηγές τοῦ ἡφαιστείου. Συνεχίζοντας τήν πορεία μας, κατευθυνόμενοι ἀνατολικά, χίλια περίπου μέτρα ἀπό αὐτό τό σημεῖο, συναντοῦμε μία ἄλλη πηγή τά νερά τῆς ὁποίας, παλαιότερα, ἀνέβλυζαν μέσα στό κτίσμα πού σώζεται μέχρι σήμερα. Ἡ πηγή αὐτή εἶχε διαφορετική χρήση. Ἡ λαϊκή σοφία εἶχε καταλήξει στό ὅτι σέ αὐτό ἔπρεπε νά μποῦν γιά νά ξεπλυθοῦν ὅσοι προηγουμένως εἶχαν χρησιμοποιήσει τό βουρκόνερο. Τό 1970 εἶχα χρησιμοποιήσει τό ἰαματικό αὐτό νερό γιά νά ξεπλυθῶ ἀπό τά ὕδατα τοῦ Βουρκόνερου μετά ἀπό ἐπίσκεψη σέ αὐτό μέ τόν πατέρα μου. Τό κτίσμα πού ὑπάρχει σέ αὐτό τό σημεῖο εἶναι μικρό. Ἔχει κυκλικό σχῆμα, μία ἁπλή θολωτή στέγη καί ἔχει σχεδόν προσχωθεῖ ἀπό φερτά ὑλικά λόγῳ τῆς ἔντονης κλίσεως τοῦ ἐδάφους τῆς ὑπερκείμενης πλαγιᾶς. Ἡ εἴσοδός του εἶναι στενή μέ περιορισμένο ὕψος. Τό ἐσωτερικό του εἶναι ἐπιχρισμένο μέ κονίαμα καί παλαιότερα εἶχε ἱκανό βάθος. Τό ἰαματικό νερό βρισκόταν δύο μέ τρία μέτρα κάτω ἀπό τό ἐπίπεδο εἰσόδου. Τό 2010 πού ἐπισκέφθηκα ξανά τήν πηγή διαπίστωσα μεγάλες ἀλλαγές. Τό δάπεδο, στό ὁποῖο παλαιότερα κατέβαινες μέ τή βοήθεια κλίμακας, ἔχει προσχωθεῖ, τά σκαλιά τῆς κλίμακας δέν διακρίνονται, καθώς εἶναι καλυμμένα μέ χῶμα, καί ἡ ἔξοδος τοῦ νεροῦ γίνεται μερικά μέτρα χαμηλότερα ἀπό αὐτό τό κτίσμα, σέ ὑπαίθρια γούρνα, ἡ ὁποία κατασκευάσθηκε ἀργότερα143.Πολύ κοντά σέ αὐτό τό ἰδιαίτερης λαογραφικῆς ἀξίας κτίσμα, βρίσκεται τό ὑδραγωγεῖο τῆς Βουρρίνας, τό ὁποῖο ἀποτελεῖ σημαντικότατο ἔργο ὑποδομῆς γιά τό νησί, καθώς, παρά τό πέρασμα πολλῶν αἰώνων ἀπό τήν κατασκευή του, ἐξακολουθεῖ νά λειτουργεῖ. Μέ τό ὑδραγωγεῖο, τό ὁποῖο πρέπει νά μελετηθεῖ ἐπαρκῶς στό σύνολό του, ὁλοκληρώνεται τό σύστημα τῶν ἰαματικῶν πηγῶν τῆς Βουρρίνας, οἱ ὁποῖες, παρά τό γεγονός ὅτι πολλά θά εἶχαν νά προσφέρουν στήν περιοχή καί θά μποροῦσαν νά τονώσουν καί νά τονίσουν τόν ἰδιαίτερο χαρακτήρα τῆς περιοχῆς, παραμένουν ἀναξιοποίητες. Φυσικά, ὁ λαός μέ τήν εὐαισθησία καί τόν σεβασμό στήν παράδοση πού τόν διακρίνει, τίς ἀξιοποιεῖ μέ τόν δικό του τρόπο ἐντάσσοντάς τες στό δικό του ἄτυπο, πλήν ὅμως σημαντικό, σύστημα γιά τήν ἀποκατάσταση τῆς ὑγείας του καί τήν ἀντιμετώπιση διαφόρων παθήσεων. Μέ θλίψη, ἀλλά καί κρυφή χαρά καί ἐλπίδα, διαπιστώνουμε γιά μία ἀκόμη φορά, ὅτι ἡ παράδοση τοῦ λαοῦ μας εἶναι σέ θέση νά ὑπερκεράσει καί, ἐν πολλοῖς, νά ὑποκαταστήσει τίς ἐλλείψεις τῶν ἀρχόντων, οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται τίς τύχες καί τήν πρόοδο τῆς πατρίδας μας.

-113-

Ἡ «ἁγιά Μελού» καί οἱ ἰαματικές πηγές τῆς Βουρρίνας

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 22ο

β. Σύμφωνα μέ τήν ὀρθόδοξη παράδοση ἡ Κτίση εἶναι δῶρο τοῦ Θεοῦ πρός τόν ἄνθρωπο. Στήν ἀρχή τῆς Ἁγίας Γραφῆς, στόν 15ο στίχο τοῦ 2ου κεφαλαίου τῆς Γενέσεως, ὁ Θεός τοποθετεῖ τόν Ἀδάμ στόν Παράδεισο μέ δύο στόχους: «ἐργάζεσθαι αὐτόν καί φυλάσσειν». Οἱ δύο αὐτές ἐπιταγές προσδιορίζουν τή δέουσα στάση τοῦ ἀνθρώπου ἔναντι τῶν θεϊκῶν δωρεῶν. Ἡ ἀξιοποίηση τῆς φύσεως -«ἐργάζεσθαι»- εἶναι, ὄχι μόνο θεμιτή, ἀλλά καί ἐπιβεβλημένη, καθώς μέσα ἀπό τή λελογισμένη, ἀσκητική, χρήση τῶν πλουσίων δυνατοτήτων της ὁ ἄνθρωπος ἐξασφαλίζει τήν ἐπιβίωσή του καί καθίσταται ἱκανός νά καλλιεργεῖ τή σχέση του μέ τόν Θεό, ὥστε νά ἐπιτύχει τόν στόχο τῆς ὁμοιώσεως μέ Αὐτόν. Ἡ δεύτερη ἐπιταγή εἶναι ἰδιαίτερα σημαντική καί σχετίζεται ἄμεσα μέ τήν πρώτη. Ἡ ἀξιοποίηση τῆς φύσεως μπορεῖ νά ἔχει ἐπιτυχία μόνο μέ σεβασμό σέ αὐτή. Τό «φυλάσσειν» ἀποτελεῖ τήν καρδιά τοῦ λεγόμενου οἰκολογικοῦ προβλήματος, τό ὁποῖο στίς μέρες μας βιώνουμε ὡς μία διαρκή ἀπειλή: ἂν ὁ ἄνθρωπος δέν μάθει νά σέβεται τόν γύρω κόσμο, τό κόσμημα πού τοῦ προσέφερε ὁ Θεός, δέν θά μπορέσει νά ἐπιβιώσει. Ἰδιαίτερο σεβασμό στή σχέση μέ τή φύση ἔδειχνε καί ὁ Ἱπποκράτης, ὁ ὁποῖος θεωροῦσε ὅτι ἡ «φύσις» εἶναι ἰατρός τῶν νόσων. «Ἡ φύσις», ὅπως σημειώνει σέ πρόσφατο ἄρθρο του ὁ καθηγ. Στέφανος Γερουλάνος, «εἶναι μία ἔμφυτη δύναμη πού ρυθμίζει τή λειτουργία τῶν ὀργάνων καί τήν κανονική ἀναλογία τοῦ μείγματος (τῆς κράσεως) τῶν χυμῶν. Ὅταν διαταραχθεῖ αὐτή ἡ ἰσορροπία, τότε ὁ ἄνθρωπος ἀσθενεῖ καί ἡ φύσις ἀντιδρώντας ἀρχίζει τόν ἀγώνα πρός ἀποκατάσταση τῆς ὑγείας. Ἡ εὐθύνη τοῦ γιατροῦ εἶναι νά βοηθήσει τήν «φύσιν» νά ἀποκαταστήσει τήν ὑγεία. Τελικός θεραπευτής ὅμως δέν εἶναι ὁ γιατρός, ἀλλά ἡ ἴδια ἡ «φύσις», ἡ φυσική ἄμυνα τοῦ ἀσθενῆ ὅπως θά λέγαμε σήμερα»138. Αὐτή τή φυσική προσέγγιση ἐνισχύει ἡ ὀρθόδοξη παράδοση προβάλλοντας τή σχέση τῆς ἀσθένειας μέ τήν ἁμαρτία καί ἀναζητώντας τρόπους γιά συνολική ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος. Σύμμαχος τῶν Πατέρων καί τῶν ἀσκητῶν ἦταν ὁ περιβάλλων χῶρος. Ἀναζητοῦσαν δυνατότητες θεραπείας γύρω ἀπό τόν τόπο ὅπου ἀσκήτευαν: ἰαματικά βότανα καί καρπούς, ἀξιοποιοῦσαν τή φυσική ὑγρασία ἢ ξηρασία, ἀποζητοῦσαν τό ξηρό καί δροσερό κλῖμα, περπατοῦσαν χιλιόμετρα γιά νά φθάσουν σέ θεραπευτικές πηγές. Κάθε τι, κατά τή μοναχική ἀντίληψη, πρέπει νά ἀξιοποιηθεῖ ὡς δῶρο Θεοῦ, καί γιά τόν λόγο αὐτό εἶναι σημαντικό. Ὁ ἀσκητής δέν ἀφήνει καμία ἀπό τίς θεϊκές δυνατότητες νά περάσει ἀνεκμετάλλευτη. Αὐτή ἡ ἁπλοϊκή, ἀλλά συνάμα ἰδιαίτερα σοφή στάση βρίσκει ἐφαρμογή καί στήν Κῶ. Στήν περιοχή τῆς Βουρρίνας, ὅπου καί ὁ ναός τῆς Ὁσίας Μελοῦς, διασώζεται ἀρχαῖο ὑδραγωγεῖο139, τό ὁποῖο συνεχίζει νά λειτουργεῖ καί νά ὑδροδοτεῖ τήν πόλη τῆς Κῶ μέχρι σήμερα140. Παράλληλα ἔχουμε καί μία σειρά ἀπό ἰαματικές πηγές, οἱ ὁποῖες ἀναβλύζουν ἀδιάκοπα τά ἰαματικά τους ὕδατα141. Μνημονεύεται ὅτι κατά τή μεσαιωνική περίοδο ἀξιοποιοῡνταν αὐτές οἱ πηγές ἀπό μοναχούς γιά τήν ἐνίσχυση τοῦ πνευματικοῦ ἔργου τους: ἡ θεραπεία τῆς ψυχῆς συνδυασμένη μέ θεραπεία τοῦ σώματος. Στή σχετική μαρτυρία πού προέρχεται ἀπό τόν Ἰάκωβο Ζαρράφτη, τόν Κῶο ἱστοριοδίφη ἔχουμε ἤδη ἀναφερθεῖ. Ἂν καί ὁ συγγραφέας δέ συνδέει ἄμεσα τήν ἰαματική πηγή μέ τή δράση τοῦ μοναχοῦ, φαίνεται ὅτι ἐκεῖνος θεράπευε τούς προσκυνητές πνευματικά, ἐνῶ οἱ ἰδιότητες τοῦ νεροῦ τῆς πηγῆς τούς θεράπευαν σωματικά.Ἂς δοῦμε ὅμως λίγο καλύτερα τίς σημαντικές, ὅσο καί ἐντυπωσιακές, ἰαματικές πηγές τῆς περιοχῆς. Στή Βουρρίνα, περίπου 150 μέτρα ἀνατολικά ἀπό τό ἐκκλησάκι πού διασώζεται ἐπ’ ὀνόματι τῆς ἁγίας Μελοῦς, ὑπάρχει πηγή ἡ ὁποία ἐντυπωσιάζει μέ τό πορτοκαλοκόκκινο χρῶμα τῶν ὑδάτων της. Τά ὕδατα αὐτά κατά τήν ἀρχή τῆς ἀνοίξεως ἔχουν πολύ ἔντονο χρῶμα, ἐνῶ ὅσο πλησιάζουμε πρός τό καλοκαίρι καλύπτονται ἀπό ἕνα κρυσταλικό στρῶμα, σάν πάχνη, πού τά κάνει νά φαίνονται ἄσπρα. Οἱ κάτοικοι τῆς περιοχῆς τά γνωρίζουν, τά θεωροῦν ἰαματικά καί συχνά πλένονται μέ αὐτά γιά νά θεραπευθοῦν ἀπό διάφορες παθήσεις, π.χ. τῶν ποδιῶν. Χρίονται μέ τό ἵζημα, μία κόκκινη λάσπη, γιά νά θεραπευθοῦν ἀπό δερματικές παθήσεις (ὅπως ψωρίαση καί ἐκζέματα). Πιστεύουν ὅτι τά στοιχεῖα πού παρέχουν αὐτό τό χρῶμα ἐπιδροῦν εὐεργετικά σέ περιπτώσεις τέτοιου εἴδους παθήσεων.

-111-

VΙΙ. Λαϊκές παραδόσεις καί σύγχρονη λατρεία τῆς ἁγίας Μελοῦς

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 21ο

α. Ἡ Ὁσία Μελώ καί ὁ μοναχός τοῦ Ἰακώβου Ζαρράφτη 

Ἤδη ἔχουμε ἀναφερθεῖ στήν παρατήρηση τοῦ Ἰακώβου Ζαρράφτη σχετικά μέ τόν μοναχό, ὁ ὁποῖος ἀσκήτευε στήν περιοχή τοῦ Κοκκινόνερου. Ἡ μαρτυρία ὅπως διασώζεται στό ἔργο του «Ἱστορία τῆς Κῶ» εἶναι κατά λέξη ἡ ἑξῆς: «κατά τό 1018 ἐκτίσθη ὑπό εὐφυοῦς καλογήρου παρά τήν ἰαματικήν πηγήν τοῦ Κοκκινονέρου μοναστήριον, ὅπερ ὀνομάζεται Ἁγιά Μελοῦ, ἐν ᾧ ὁ μονάζων ἐθεράπευε τούς προσερχομένους πάσχοντας ἀποζῶν ἐξαιρέτως»137. Ἡ ἀνεπιβεβαίωτη ἀπό ἱστορικές πηγές μαρτυρία αὐτή μᾶς κάνει ἰδιαίτερα ἐπιφυλακτικούς ἀπέναντί της, ἀλλά ἡ λιτότητά της μᾶς παρέχει τή δυνατότητα νά ζωντανέψουμε τή μορφή τοῦ ἀσκητῆ, ὅπως πράττει σέ ἀντίστοιχες περιπτώσεις ἡ λαϊκή φαντασία. Τό τοπίο στήν περιοχή τοῦ Κοκκινόνερου εἶναι ὑποβλητικό. Ἂν  καί ἡ ἀπόσταση ἀπό τήν πόλη εἶναι μικρή φθάνοντας στό σημεῖο ὁ ἐπισκέπτης ἔχει, ἀκόμη καί σήμερα πού οἱ μετακινήσεις εἶναι κατά  πολύ εὐκολότερες, τήν αἴσθηση τῆς ἀπομόνωσης καί τῆς ἐρημίας.Ὁ Ἰάκωβος Ζαρράφτης γνωρίζοντας καλά τήν περιοχή συνέδεσε  τήν παρουσία τοῦ μοναχοῦ μέ τήν ἰαματική πηγή. Ἔχοντας ὀξυμένο τό αἰσθητήριο τοῦ ὀρθοδόξου διέγνωσε ὅτι ἡ παρουσία τοῦ  μοναχοῦ στήν περιοχή θά μποροῦσε νά συνδυάσει ἄριστα τίς δύο  πτυχές τῆς ἀνάγκης τοῦ ἀνθρώπου γιά ἴαση: Πνευματική ἀλλά καί  σωματική.ριοχή θά μποροῦσε νά συνδυάσει ἄριστα τίς δύο πτυχές τῆς ἀνάγκης τοῦ ἀνθρώπου γιά ἴαση: Πνευματική ἀλλά καί σωματική. Τά ἐρείπια πού διασώζονται μέχρι τίς ἡμέρες μας ἀνήκουν σέ ἕνα οἴκημα μέ δύο χώρους, στόν ἕνα ἀπό τούς ὁποίους βρέθηκε ἕνας μικρός πέτρινος σταυρός. Γνωρίζοντας τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο κινοῦνται οἱ ἀσκητές θά μπορούσαμε νά ὑποστηρίξουμε ὅτι ὁ ἕνας χῶρος ἦταν ἀφιερωμένος στίς λατρευτικές ἀνάγκες τοῦ μοναχοῦ καί ὁ ἄλλος ἦταν ἡ κατοικία του. Ἡ ζωή του θά ἦταν ἁπλή, λιτή, ἀσκητική. Τήν τροφή του θά ἀποτελοῦσαν χόρτα ἀπό τήν περιοχή καί ἴσως λίγα γαλακτοκομικά προϊόντα ἀπό τά γύρω κοπάδια. Ἡ σχέση του μέ τούς κατοίκους τοῦ νησιοῦ θά ἦταν καλή καί πιθανότατα θά εἶχε ἀναλάβει καί τόν ρόλο γιατροῦ γιά τά μικροπροβλήματα καί μικροατυχήματα πού τούς ταλαιπωροῦσαν. Στό σημεῖο αὐτό νά σημειώσουμε ὅτι κατά τήν περίοδο πού ἐξετάζουμε οἱ μοναχοί, ἂν μάλιστα εἶχαν ζήσει καί σέ κάποιο ὀργανωμένο κοινόβιο, ἦταν πιό μορφωμένοι σέ σχέση μέ τούς λοιπούς κατοίκους μίας περιοχῆς καί ἀναμφίβολα ἀνελάμβαναν τέτοιου εἴδους ὑποχρεώσεις. Θά προσπαθοῦσε νά χρησιμοποιεῖ τά βότανα τῆς περιοχῆς γιά τήν παρασκευή ἀλοιφῶν, καταπλασμάτων καί ἀφεψημάτων, ἐνῶ ταυτόχρονα θά φρόντιζε ἀνθρώπους καί ζῶα μέ νάρθηκες καί ἐπιδέσεις τῶν σπασμένων μελῶν τους. Σέ αὐτό τό πλαίσιο ἐντάσσεται καί ἡ προσπάθεια τοῦ Ἰακ. Ζαρράφτη νά τόν συνδέσει μέ τήν ἰαματική πηγή τοῦ Κοκκινόνερου. Καθώς γνωρίζουμε ἡ εὐρύτερη περιοχή εἶναι πλούσια σέ ἰαματικές ἀλλά καί σέ ἀρδευτικές πηγές. Στή σκέψη τοῦ Ἰακ. Ζαρράφτη, ὁ ὁποῖος γνώριζε τά σχετικά μέ τίς ἰαματικές ἰδιότητές τους, ἦταν αὐτονόητο ὅτι ὁ μοναχός θά τίς χρησιμοποιοῦσε γιά τή θεραπεία τῶν προσερχομένων στό ἀσκητήριό του. Ἐνδιαφέρον ἔχει νά παρατηρήσουμε ὅτι ἂν καί κατά τήν περίοδο πού ἐξετάζουμε ἡ μεταφορά τῆς γνώσης δέν ἦταν εὔκολη, διασώζεται ἡ ἰατρική ἐμπειρία τοῦ Ἱπποκράτη, ὁ ὁποῖος εἶχε ἐντοπίσει καί ἀξιοποιήσει τίς ἰαματικές πηγές τοῦ νησιοῦ. Ἴσως μάλιστα, ἡ ἐπιλογή τῆς τοποθεσίας τοῦ Ἀσκληπιείου νά σχετίζεται μέ αὐτές. Ὁ Ἰάκωβος Ζαρράφτης χαρακτηρίζει τόν μοναχό εὐφυῆ, κάτι πού μπορεῖ νά σημαίνει δύο πράγματα: εἴτε ὅτι ἦταν πραγματικά ἔξυπνος καί μορφωμένος ἄνθρωπος καί γιά τόν λόγο αὐτό ἀξιοποίησε τίς ἰαματικές δυνατότητες πού τοῦ προσέφερε ἡ περιοχή εἴτε ὅτι ἦταν ἀρκετά «πονηρός» ὥστε νά ἐκμεταλλευτεῖ αὐτές τίς δυνατότητες πρός ἴδιον ὄφελος. Ἡ κατακλείδα αὐτῆς τῆς ἀναφορᾶς, μέ τή φράση «ἀποζῶν ἐξαιρέτως», ἴσως ἀποτελεῖ μία ἔμεση μομφή ἀπό τόν Ἰάκωβο Ζαρράφτη γιά τό πρόσωπό του ὑποννοώντας ὅτι μέ τήν «τέχνη» τῆς θεραπείας ἐπέτυχε τόν ἀθέμιτο πλουτισμό του. Ἀπό τήν ἄλλη μεριά θά μποροῦσε νά ἐννοεῖ ὅτι μέ τή βοήθεια τῶν θεραπευομένων πιστῶν κατόρθωνε νά ζεῖ ἀσκητικά καί μέ αὐτόν τόν τρόπο νά ἐκπληρώνει τήν παρουσία του στήν περιοχή. Ὁλοκληρώνοντας τήν ἀναφορά μας στόν μοναχό πού ἀναφέρει ὁ Ἰακωβος Ζαρράφτης θά θέλαμε νά παρατηρήσουμε ὅτι ἡ λαϊκή σοφία τῆς ἐποχῆς του διατήρησε τή γνώση γιά τήν ἰαματική χρήση τῶν ὑδάτων τῆς περιοχῆς, ἡ ὁποία ξεκίνησε ἀπό τήν αὐγή τῆς ἰατρικῆς, ἐπί τῶν ἡμερῶν τοῦ Ἱπποκράτη, καί ἔφθασε μέχρι τίς μέρες μας μέ τούς κατοίκους τῆς περιοχῆς νά γνωρίζουν καί νά χρησιμοποιοῦν τίς ἰαματικές ἰδιότητές τους.

-109-

ΤΟ ΕΚΚΛΗΣΑΚΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΕΛΟΥΣ ΩΣ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ.

 

Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 20 ο

Μέ τή θεολογική θεμελίωση προλαμβάνει κάποιες πιθανές ἀντιδράσεις τοῦ τύπου «γιατί νά τιμοῦμε μία ὑπηρέτρια;». Αὐτή ἡ θεμελίωση δέ θά ἦταν ἀναγκαία στήν περίπτωση πού ἡ Μελώ δέν ἦταν ταπεινῆς καταγωγῆς. Μία ἄλλη ἔνδειξη γιά τήν πτωχεία της καί τήν ταπεινή καταγωγή της θά μποροῦσε νά εἶναι ἡ ἑξῆς: ὅπως ἀναφέραμε ἤδη μοίρασε τά ὑπάρχοντά της στούς πτωχούς. Ἐξετάζοντας τά στιχηρά διαπιστώνουμε ὅτι 

1) ἡ ἀκριβής φράση εἶναι «δωρεάς νέμουσα». Δέν γίνεται καμία ἀναφορά σέ πλοῦτο ὅπως σέ ἄλλες περιπτώσεις (π.χ. 15 Ἰανουαρίου κοντάκιον ἁγ. Ἰωάννου Καλυβίτου «τόν πλοῦτον ἐγκατέλιπες» πρβλ. 26 Ἰανουαρίου κοντάκιον ὁσ. Ξένης) ἁγίων πλουσίων, οἱ ὁποῖοι μέ τήν ἀφιέρωσή τους μοίρασαν τά πλούτη τους στούς πτωχούς. 

2) ὁ Μητροπολίτης Μητροφάνης χρησιμοποιεῖ τή φράση «δωρεάς νέμουσα» γιά νά δείξει ὅτι προσέφερε μέ ἀγάπη «τοῖς πιστοῖς χρήζουσι». Αὐτές οἱ δωρεές μπορεῖ νά ἦταν μικρές σέ ὑλική ἀξία, ὅπως τό ἐπαινεθέν ἀπό τόν Χριστό δίλεπτο τῆς χήρας  ἦταν, ὅμως πολύτιμες σέ αὐτούς πού εἶχαν ἀνάγκη. 

3) ἡ φράση «ἁπάντων βαρυνόντων γεηρῶν» θά μποροῦσε νά ἐννοεῖ ὅτι ἔδιωξε ὅλα ὅσα τήν βάραιναν. Αὐτή ἡ φράση θά μποροῦσε νά δείχνει ὅτι ἀπάλλαξε τόν ἑαυτό της ἀπό τά βάρη μιᾶς μεγάλης περιουσίας, κατά τό «δυσκόλως οἱ τά χρήματα ἔχοντες εἰς τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ εἰσελεύσονται» (Μρκ. 10:23 καί Λκ. 18:24),   ἀλλά θά μποροῦσε νά σημαίνει ὅτι τίποτε, μικρῆς ἢ μεγάλης ἀξίας δέν βάρυνε τό πέταγμά της πρός τόν οὐρανό. Ἡ Ἐκκλησία δέν ἑστιάζει στήν ἔκταση τοῦ πλούτου ἀλλά στή σχέση πού ἔχουμε ἀναπτύξει μέ τά ὑλικά ἀγαθά. Πῶς πρέπει ἄραγε νά ἑρμηνεύσουμε τή φράση τοῦ Μητροφάνους «παρ’ ἡμῖν τοῖς ἐν τῇ Κῷ»; Δηλώνεται μέ αὐτή ἡ καταγωγή του; Μᾶλλον δέν εἴμαστε σέ θέση νά κάνουμε καμία ἐκτίμηση εἴτε γιά τή καταγωγή τοῦ Μητροφάνους εἴτε γιά τή καταγωγή τῆς Ὁσίας. Εἶναι πιθανό νά ἦταν καί αὐτός Κῶος, ἀλλά ἡ φράση αὐτή θά μποροῦσε νά εἶναι ἕνα λογοτεχνικό σχῆμα, γιά νά δηλωθεῖ ἡ σχέση του, ἀλλά καί τῶν παρισταμένων προσκυνητῶν/συνεορταστῶν μεταξύ τους καί μέ τήν Ὁσία. Μπορεῖ ὁ Μητροφάνης νά προσπάθησε μέ αὐτή τή φράση νά στείλει πρός τούς κατοίκους τῆς Κῶ τό μήνυμα ὅτι δέν εἶναι μόνοι, ἀλλά παρά τίς δυσκολίες καί τίς ἀπαγορεύσεις τῶν Ἱπποτῶν, ὁ ἴδιος ὡς ἐπίσκοπος ἦταν ἕνας ἀπό αὐτούς καί φρόντιζε τίς ἀνάγκες τους. Φαίνεται ὅτι, ἤδη ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Μητροφάνους, τέλος τοῦ 15ου αἰῶνα, τό ἐκκλησάκι τῆς Ὁσίας εἶχε γίνει προσκυνηματικό κέντρο γιά τούς κατοίκους τῆς περιοχῆς, λόγῳ τῆς ἀγάπης πρός τήν Ὁσία, ἀλλά καί τῶν πολλῶν ἰάσεων πού ἐπιτελοῦνταν ἐκεῖ. Στήν εὐρύτερη περιοχή δέν ὑπῆρξε ποτέ κάποιος οἰκισμός ἢ κάποια πόλη. Ἀντιθέτως, ἦταν τόπος ἔρημος καί γιά νά πάει ὁ πιστός νά προσκυνήσει ἔπρεπε νά τό ἐπιθυμεῖ. Γιά νά φθάσει κάποιος ἀπό τήν πόλη τῆς Κῶ στόν ναό ἀπαιτεῖται ὁδοιπορία τουλάχιστον τριῶν ὡρῶν.  Μία ἐπίσκεψη στήν περιοχή δέσμευε ὁλόκληρη τήν ἡμέρα τοῦ προσκυνητή. Ἀπό τίς νύξεις τῶν στιχηρῶν τοῦ Μητροπολίτου Μητροφάνους, ὅπως καί ἀπό τήν οἰκοδόμηση τοῦ ναοῦ, πληροφορούμαστε τήν ἀγάπη πού ὁ λαός ἔτρεφε πρός τήν «Ἁγιά Μελού». Ἡ ἀγάπη αὐτή διασώζεται καί ἀναζωπυρώνεται κατά τή σύγχρονη ἐποχή.

-107-

ΜΕΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΙΟ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΜΕΛΟΥΣ.

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 19ο

β) «παγετόν ἤνεγκας». Τό σχετικά μεγάλο ὕψος, γιά τά δεδομένα τοῦ νησιοῦ, καί ἡ ἀπουσία βλάστησης, ἡ ὁποία ἐξισορροπεῖ τίς διακυμάνσεις τῆς θερμοκρασίας, πρέπει νά ἔκαναν τό σημεῖο αὐτό ἰδιαίτερα δύσκολο γιά διαμονή. Χαρακτηριστικό τῆς περιοχῆς σήμερα εἶναι, καί πρέπει νά ἦταν καί κατά τό παρελθόν, τό ὅτι βρίσκεται ἐκτεθειμένη σέ βόρειους ἀνέμους, οἱ ὁποῖοι κατά τό χειμῶνα θά δημιουργοῦσαν συνθῆκες ἀφόρητου παγετοῦ γιά ὅποιον ἔμενε ἐκεῖ χωρίς προστασία. 

γ) «τροφῆς ἔνδειαν». Εἶναι πράγματι ἄξιο ἀπορίας πῶς ἐξασφάλιζε ἡ Ὁσία τή διατροφή της. Τό πιθανότερο εἶναι νά διάλεγε καί νά συνέλεγε κάποια χόρτα ἀπό τήν γύρω περιοχή. Ἴσως νά ὑπῆρχαν καί κάποια δέντρα πού εἶχαν ἄγριους καρπούς καί νά συμπλήρωνε μέ αὐτούς τά λιτά γεύματά της. 

δ) «ἐν τοῖς ὄρεσι». Εὑρισκόμενος στό ἐκκλησάκι της καί στρέφοντας τό βλέμμα πρός τίς γύρω πλαγιές διαπιστώνεις ὅτι αὐτή τήν εἰκόνα πρέπει νά εἶχε πρό τῶν ὀφθαλμῶν του καί ὁ Μητροφάνης ὅταν συνέγραψε τήν ἀκολουθία της Τό σημεῖο περιβάλλεται ἀπό ἐντυπωσιακές ἀπότομες πλαγιές μέ μόνη διέξοδο γιά τό μάτι τή βόρεια πλευρά πού καταλήγει στή θάλασσα καί τά ἀπέναντι μικρασιατικά παράλια. Ἂς δοῦμε κάποια θραύσματα τοῦ βίου της σύμφωνα μέ στοιχεῖα πού ἀντλοῦμε ἀπό τά στιχηρά τοῦ Μητροφάνους:

 α) Πρῶτο χαρακτηριστικό της ἡ αὐστηρότατη ἄσκηση καί ἡ βαθύτατη μετάνοια, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε τήν ἀφετηρία γιά τήν κατά χάρη θέωση τῆς Μελοῦς. Ἡ, προφανῶς προφορική, παράδοση πάνω στήν ὁποία στηρίζονται τά στιχηρά ἀναφέρεται σέ ὑπεράνθρωπη ἄσκηση («τροφῆς ἔνδειαν»), ἀγῶνα πού μπορεῖ νά παρομοιαστεῖ μόνο μέ τῶν ἀθλητῶν («εναθλοῦσα») καί ἔχει στοιχεῖα ἀπό τή ζωή τοῦ πελεκάνου, ἑνός πτηνοῦ τό ὁποῖο ἀγαπᾶ τή μόνωση καί θυσιάζεται γιά νά προστατεύσει τά μικρά του ἀπό τά δαγκώματα φιδιῶν («ὥσπερ πελεκάν ὁ φιλέρημος»). Σημαντική εἶναι ἡ πληροφορία πού φανερώνει τή σχέση τῶν κατοίκων τῆς περιοχῆς μέ τήν Ὁσία. Ἀφοῦ ὁ ὑμνωδός προσδιόρισε τόν τόπο ταφῆς τῆς Ὁσίας μᾶς προσφέρει μία σημαντική πληροφορία πού δείχνει ὅτι οἱ διάφορες λαϊκές παραδόσεις καί ἡ ἀγάπη τῶν Κώων στήν Ὁσία ἔχουν τήν ἀφετηρία τους ἤδη στά πρό τοῦ Μητροφάνους χρόνια. Ἡ αἰτία αὐτῆς τῆς ξεχωριστῆς σχέσης, ὀφείλεται σέ δύο παράγοντες: 

Ι. Ἡ κόρη τῆς Βουρρίνας κατά τή διάρκεια τῆς ζωῆς της ἦταν ἀρωγός τῶν ἐμπεριστάτων, καί 

ΙΙ. Μετά τήν ὁσιακή κοίμησή της ἔγινε πηγή ἰαμάτων γιά τούς προστρέχοντας στό τάφο-ναό της. Αὐτή ἡ μοναδική προσφορά, παρά τό ὅτι δέν διασώζονται γραπτά μνημεῖα, διατήρησε τή μνήμη της ἄσβεστη καί τήν ἀγάπη τῶν ντόπιων θερμή. Σύμφωνα μέ τά στιχηρά πρίν ἀπό τήν μοναχική της ἀναχώρηση διεμοίρασε τά ὑπάρχοντά της στούς πιστούς, οἱ ὁποῖοι τά εἶχαν ἀνάγκη. Καί αὐτή ἡ συμπεριφορά της μᾶς θυμίζει τούς μεγάλους ἁγίους τῆς παλαιᾶς ἐποχῆς καί ἀποτελεῖ τήν ἔμπρακτη ἐπιβεβαίωση τῆς ἠθελημένης ἀποταγῆς τῶν ἐγκοσμίων. Ἀπό τό κείμενο τοῦ Μητροπολίτου Μητροφάνους δέν μποροῦμε νά καταλήξουμε σέ κάποιο συμπέρασμα σχετικά μέ τό μέγεθος τοῦ πλούτου της. Ἴσως νά ἦταν πτωχή, ἀλλά ἡ ἐπιλογή της νά γίνει μοναχή νά τήν ὤθησε νά προσφέρει καί αὐτά τά λίγα πού κατεῖχε σέ ἄλλους μέ μεγαλύτερες ἀνάγκες. Εἶναι σαφές ὅτι ἡ Ὁσία δέν δεσμευόταν στή ζωή καί τίς ἐπιλογές της ἀπό τίς βιωτικές ἀνάγκες καί φροντίδες. Ἦταν προσηλωμένη στόν στόχο της. Ἡ ἀποζήτηση τῆς δόξας καί τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ μέ μετάνοια, ταπείνωση, προσφορά «τοῖς πιστοῖς χρήζουσι» καί ἀσκητικότατη ζωή τήν ἤλκυε. 

Ἕνα ἐνδιαφέρον σημεῖο γιά τή ζωή τῆς ὁσίας Μελοῦς ἐντοπίζεται στό τελευταῖο τροπάριο τοῦ Μητροφάνους. Σέ αὐτό ἔχουμε τή φράση: «ἡ πρίν ἐν δουλικῷ τῷ σχήματι ἀναστραφεῖσα βασίλισσα καθίσταται». Αὐτή ἡ φράση μπορεῖ νά κατανοηθεῖ μέ δύο τρόπους: κατά κυριολεξία καί μεταφορικά. Στήν πρώτη περίπτωση, ἔχουμε μία σημαντική πληροφορία γιά τή ζωή της: πρίν γίνει μοναχή, ἦταν δούλη, ἴσως ὑπηρέτρια. Μέ τήν ἀφιέρωσή της ἀλλάζει πορεία136 καί γίνεται βασίλισσα «πνευματική». Ἡ δεύτερη προσέγγιση ὑπονοεῖ μεταφορικά ὅτι ἐνῶ κάποτε ἦταν δούλη τῆς ἁμαρτίας, μετά τή ζωή τῆς ἀσκήσεως κέρδισε τήν ἐν Χριστῷ ἐλευθερία. Ὁ καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς (Ἐκκλησάκι: 28) δέν προκρίνει τή μία ἔναντι τῆς ἄλλης ἐπιλογῆς. Μία πιθανή ἔνδειξη ὅτι πρόκειται γιά κυριολεκτική ἀναφορά στή ζωή τῆς ὁσίας Μελοῦς εἶναι ἡ πρώτη φράση τοῦ τροπαρίου «οὐκ ἔστι παρά τῷ Θεῷ δοῦλος, οὐκ ἔστιν ἐλεύθερος, οὐκ ἔστιν ἄρσεν καί θῆλυ». Πρόκειται γιά τήν ποιητική ἀπόδοση τῆς σχετικῆς διακήρυξης τοῦ ἀποστόλου Παύλου, ἡ ὁποία ὑπάρχει στόν 28ο στίχο τοῦ 3ου κεφαλαίου τῆς πρός Γαλάτας ἐπιστολῆς του. Ἡ ἀναφορά αὐτή, καθώς ἀποτελεῖ μία εἰσαγωγή σέ ὅσα στή συνέχεια θά πεῖ ὁ ὑμνογράφος, δείχνει τήν πραγματική κατάσταση καί ὄχι μία συμβολική προσέγγιση. Μέ τή φράση αὐτή θέλει νά τονίσει ὅτι δέν πρέπει νά ὑποτιμοῦμε κάποια ἡ ὁποία, ἂν καί κάποτε ἦταν ὑπηρέτρια, κατόρθωσε νά γίνει βασίλισσα στά μάτια τοῦ Θεοῦ. Ἡ ταπεινή καταγωγή δέν ἀποτελεῖ τροχοπέδη γιά τήν πνευματική ἄνοδο.

-105-

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΙΟ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΜΕΛΟΥΣ

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 18ο

Ἡ οὗτως ἢ ἄλλως ἀναγκαία ἀνασκαφική ἔρευνα τῆς περιοχῆς μπορεῖ νά μᾶς δείξει πότε οἰκοδομήθηκε ὁ ναός. Φρονοῦμε ὅτι, καθώς δέν ὑπάρχουν τετμηριωμένα ἀρχαιολογικά πορίσματα, δέν μποροῦμε νά ἀπορρίψουμε τήν πιθανότητα τό ἔτος πού ἀναφέρεται στήν ἐπιγραφή νά ἀποτελεῖ τό ἔτος ἀνεγέρσεως(1483) καί ὄχι ἐπισκευῆς ἢ ἀνακαινίσεως τοῦ ναοῦ  Ὁπωσδήποτε, δέν γνωρίζουμε ἂν τά διασωθέντα στιχηρά εἶναι τά μοναδικά τροπάρια πού ὁ Μητροφάνης ἔγραψε πρός τιμήν τῆς Ὁσίας ἢ ἂν ἀποτελοῦν τμῆμα πλήρους ἀκολουθίας, ἡ ὁποία δέν κατεγράφη στό ἴδιο χειρόγραφο καί ἴσως ἀπωλέσθηκε. Ὁ προσδιορισμός τῆς σχέσεως τοῦ Μητροφάνους μέ τήν χρονολογία τῆς ἐπιγραφῆς ἴσως νά μᾶς πρόσφερε τή δυνατότητα νά ἐκφέρουμε κάποια ἀκριβέστερη ἐκτίμηση γιά τόν ἀρχικό σκοπό τοῦ τμήματος αὐτοῦ τῆς ἀκολουθίας πού διαθέτουμε. Ὁλοκληρώνοντας καί αὐτό τό κεφάλαιο πρέπει νά σημειώσουμε ὅτι τά τρία πρῶτα τροπάρια εἶναι γραμμένα σέ ἦχο πλάγιο τοῦ β´ καί ψάλονται κατά τό «Ὅλην ἀποθέμενοι», ἐνῶ ἀκολουθοῦν δύο διαφορετικά δοξαστικά ἕνα σέ ἦχο πλάγιο τοῦ δ´ καί ἕνα σέ ἦχο δ´. Ὁ ἐπίτιτλος τοῦ δισέλιδου κειμένου ὅπως καταγράφεται στόν κώδικα 1362 εἶναι ὁ ἑξῆς: «Τῆς ὁσίας μητρός ἡμῶν Μελοῦς τῆς ἐν τῇ Βουρρίνῃ τῆς Κῶ στιχηρά». Ἡ σαφέστατη αὐτή διατύπωση δέν ἐπιτρέπει τήν παραμικρή ἀμφισβήτηση οὔτε γιά τήν ὕπαρξη τῆς Ὁσίας οὔτε γιά τή συσχέτιση τῶν ὕμνων μέ τό συγκεκριμένο πρόσωπο, τό ὁποῖο τιμᾶται μέχρι σήμερα στήν Κῶ.

 β. Στοιχεῖα τοῦ βίου τῆς ὁσ. Μελοῦς πού ἀντλοῦμε ἀπό τά στιχηρά 

Γιά τόν βίο τῆς Ὁσίας, πέρα ἀπό τά στιχηρά τοῦ Μητροπολίτου Μητροφάνους, δέν γνωρίζουμε οὐσιαστικά τίποτα. Ἡ μοναδική πηγή γιά νά προσπαθήσουμε νά διαγράψουμε μέ ἰδιαίτερα ἀδρές γραμμές τόν βίο τῆς ὁσίας Μελοῦς τῆς ἐν τῇ Βουρρίνῃ τῆς Κῶ εἶναι τά τροπάρια αὐτά. 

Στήν ὑμνογραφία τά στοιχεῖα τοῦ βίου δέν λειτουργοῦν αὐτόνομα, ἀλλά ἐντάσσονται στήν προσπάθεια τοῦ ὑμνωδοῦ νά προβάλει τά πνευματικά, μεταμορφωμένα χαρακτηριστικά τοῦ ὑμνούμενου προσώπου. Θά μπορούσαμε νά παραλληλίσουμε αὐτή τή στάση μέ τήν ἀντίστοιχη τῆς εἰκονογραφίας στήν ὁποία ὁ ἁγιογράφος, ἂν καί διατηρεῖ κάποια ἀπό τά ἰδιαίτερα βιολογικά χαρακτηριστικά τοῦ προσώπου, δέν περιορίζεται σέ αὐτά. Ἡ εἰκονογραφική ἀπεικόνιση, ὅπως καί ἡ ὑμνογραφική δέν ἀποτελοῦν φωτορεαλιστικές τέχνες. Ἐπιλέγουν νά προσεγγίζουν τό πρόσωπο, ἀλλά καί τήν πραγματικότητα γενικότερα, μέσα ἀπό τό πρίσμα τῆς καινῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς  καί τῆς ἐκχύσεως στήν Κτίση τῆς χάριτος τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἡ ἔκχυση αὐτή ξεκίνησε τήν ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς καί ἔκτοτε δέν ἔχει σταματήσει νά ζωογονεῖ καί νά ἀνακαινίζει τή Δημιουργία καί τήν κορωνίδα της, τόν ἄνθρωπο. Ἡ ἀξιοποίηση τῶν τροπαρίων γιά τή μορφοποίηση τοῦ βίου τοῦ ὑμνογραφουμένου προσώπου πρέπει νά γίνεται μέ τήν δέουσα προσοχή, ὥστε νά μήν παραμερισθοῦν αὐτές οἱ σημαντικές προϋποθέσεις: ὅταν μελετοῦμε μία ἀκολουθία γιά νά ἐξάγουμε συμπεράσματα γιά τόν βίο τοῦ ἁγίου ἢ τῆς ἁγίας πού ἀποτελεῖ τό ἐπίκεντρό της πρέπει νά τήν προσεγγίζουμε μέσα ἀπό τήν ὀπτική γωνία τῆς καινῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς. Διαφορετικά τά συμπεράσματα, στά ὁποῖα θά ὁδηγηθοῦμε, θά εἶναι ἀλλοιωμένα καί ἀνακριβῆ135. Ἡ πρώτη παρατήρηση πού πρέπει νά κάνουμε εἶναι ὅτι ἡ εἰκόνα πού ἔχουμε γιά τήν Ὁσία ἀπό τήν τοπική παράδοση ταυτίζεται ἀπολύτως μέ τίς πληροφορίες πού παίρνουμε ἀπό τά τροπάρια. 

Ἡ ἐντυπωσιακή φράση «ἐν τοῖς τῶν πετρῶν χάσμασι», μέ τήν ὁποία ὁ Μητροφάνης περιγράφει τόν τόπο ἀσκήσεως καί θανῆς της μπορεῖ νά προέρχεται μόνο ἀπό αὐτόπτη μάρτυρα τοῦ χώρου. Πραγματικά, πίσω ἀπό τόν ναό της, στή νότια πλευρά τοῦ κτίσματος, βρίσκεται ἕνας ὀγκώδης βράχος, ὁ ὁποῖος ἔχει ἕνα μεγάλο χάσμα, σάν σχίσιμο. Σέ αὐτό τό χάσμα θά μποροῦσε ἀκόμη καί νά ἐγκατασταθεῖ ἕνας λιτοδίαιτος ἀσκητής. Ἡ βόρεια πλευρά τοῦ χάσματος εἶναι ἕνας βράχος, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ τό κάτω τμῆμα τοῦ νότιου τοίχου τοῦ ναοῦ. Ἂν μάλιστα  δεχθοῦμε ὅτι κατά τούς μέσους χρόνους τό ἐπίπεδο τοῦ ἐδάφους ἦταν χαμηλότερο, τότε τό χάσμα διευρύνεται. 

Πέρα ἀπό τήν ἀκριβῆ περιγραφή τῆς μορφολογίας τοῦ ἐδάφους, στά στιχηρά ἀποτυπώνονται ὅλα τά στοιχεῖα τῆς γεωμορφολογίας τῆς περιοχῆς, τά ὁποῖα θά μπορούσαμε νά σχηματοποιήσουμε ὡς ἑξῆς: α) «εἰς ἔρημον εἰσοικίσασα». Τό ὕψωμα πάνω στό ὁποῖο εἶναι ὁ ναός εἶναι, τουλάχιστον σήμερα, ἀπομακρυσμένο ἀπό κάθε ἀνθρώπινη ἐπαφή. Φρονοῦμε ὅτι αὐτό θά συνέβαινε καί κατά τήν ἐποχή πού ζοῦσε ἡ Ὁσία ἐκεῖ. Ἐπιπλέον, ἂν καί οἱ γύρω πλαγιές εἶναι κατάφυτες, 150 μέτρα πιό ἀνατολικά, στό Κοκκινόνερο, ὑπάρχουν πλατάνια, τό σημεῖο πού ἔχει οἰκοδομηθεῖ ὁ ναός εἶναι σχετικά ἄγονο καί ἀπαράκλητο.

-103-

ΤΑ ΣΤΙΧΗΡΑ ΤΡΟΠΑΡΙΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΜΕΛΟΥΣ ΠΟΥ ΣΥΝΕΤΑΞΕ Ο ΡΟΔΟΥ ΜΗΤΡΟΦΑΝΗΣ Α΄

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 17ο

Ἡ καταγραφή στήν ἐπιγραφή μίας ἡμερομηνίας στό μέσον περίπου τῆς ποιμαντορίας τοῦ Μητροφάνους (Ἰούλιος 1483) καί ὁ συνδυασμός ὅλων τῶν ἀνωτέρω παραγόντων μᾶς παρέχουν τή δυνατότητα νά ἐπισφραγίσουμε τήν ἐκτίμηση τοῦ καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆ γιά ταύτιση τοῦ ὑμνογράφου τῶν στιχηρῶν μέ τό πρόσωπο τοῦ Μητροπολίτου Μητροφάνους, ὁ ὁποῖος ἐποίμανε τή μητρόπολη Ρόδου ἀνάμεσα στά ἔτη 1471 καί 1498. 

Στόν παρισινό κώδικα 1362 ἔχουν καταγραφεῖ πέντε συνολικά τροπάρια, τά ὁποῖα στό χειρόγραφο χαρακτηρίζονται ὡς «στιχηρά». Στιχηρά ἀποκαλοῦνται τά τροπάρια πού συνοδεύονται ἀπό παλαιοδιαθηκικούς στίχους. Τέτοια τροπάρια ὑπάρχουν σέ ἀρκετά σημεῖα τῶν ἀκολουθιῶν τῆς Ἐκκλησίας. Στόν ἑσπερινό παραδείγματος χάριν ὑπάρχουν δύο ὁμάδες στιχηρῶν. Ἡ πρώτη ἀκολουθεῖ τό «Κύριε ἐκέκραξα», στήν ἀρχή τῆς ἀκολουθίας, ἐνῶ ἡ δεύτερη βρίσκεται πρίν τό ἀπολυτίκιο στό τέλος τῆς ἀκολουθίας καί μπορεῖ νά χαρακτηρισθεῖ καί ὡς «ἀπόστιχα». Τό πρῶτο τροπάριο, κατά κανόνα, δίνει σέ ὅσα τό ἀκολουθοῦν τόν ἦχο του. Ἀντιστοίχως πρός τό τέλος τοῦ ὄρθρου ὑπάρχουν πάλι στιχηρά τά ὁποῖα συνοδεύονται ἀπό τούς στίχους τῶν αἴνων.

 Στή συνέχεια παραθέτουμε τά στιχηρά πού ἔγραψε ὁ Μητροπολίτης Ρόδου Μητροφάνης τόν 15ο αἰῶνα: 

Ἦχος πλ. β´. Ὅλην ἀποθέμενοι. 

Μῆτερ ἀεισέβαστε, ἡ τοῦ Θεοῦ ἐν καρδίᾳ ἐσχηκυῖα ἔρωτα καὶ καταπατήσασα τὸν πολέμιον τὸν ἡμᾶς κτείναντα μηχανῇ ὄφεως, εὐπροσδέκτοις σου δεήσεσι τὸν σάλον εὔνασον τῶν ἁμαρτιῶν τὸν βαρύτατον, συγχώρησιν παρέχουσα καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἀναστέλλουσα πάθη ψυχοφθόρα, λαμβάνουσα τὴν χάριν πρὸς Θεοῦ, ὃν ἐπιμόνως ἐπόθησας, μῆτερ ἀεισέβαστε. 

Πόνοις τῆς ἀσκήσεως τὴν φυσικὴν λαμπηδόνα ἔτηξας τοῦ σώματος· καὶ σαυτὴν εἰς ἔρημον εἰσοικίσασα παγετὸν ἤνεγκας καὶ τροφῆς ἔνδειαν, ἐναθλοῦσα ἐν τοῖς ὄρεσι, Μελὼ ἡ πάνσεμνος, ὥσπερ πελεκὰν ὁ φιλέρημος· καὶ τέλος δὲ μακάριον ἐν τοῖς τῶν πετρῶν καταδέδεξαι χάσμασι θανοῦσα· ἐντεῦθεν καὶ θαυμάτων αὐτουργὸν τοῖς μετὰ πόθου προστρέχουσι γίνεται τὸ τέμενος.

 Εἴσοδον εἰς ἄσκησιν τὴν θαυμαστὴν εὐποιΐαν σὺ σοφῶς ἀπέφηνας· καὶ σαυτὴν ἐγύμνασας πρὸ μονώσεως, δωρεὰς νέμουσα τοῖς πιστοῖς χρήζουσι· διὰ τοῦτο καὶ ἀνέδραμες εἰς ὕψος ἔνθεον τῶν θεωριῶν τῶν τοῦ Πνεύματος, προσπάθειαν ἐλάσασα τῶν βιοτικῶν περιστάσεων πόρρω τε δειχθεῖσα ἁπάντων βαρυνόντων γεηρῶν· ἵν’ ἐπαξίως τιμῶμέν σε, ὦ ἀειμακάριστε. 

Ἦχος πλ. δ´ 

Δεῦτε, πιστοί Μελὼ τὴν ὁσίαν ὕμνοις τιμήσωμεν, ἥτις τοῖς ἰδίοις ἱδρῶσί τε καὶ πόνοις τὴν ἐκκλησίαν ἐφαίδρυνε Χριστοῦ καὶ τῶν πιστῶν τὸ πλήρωμα χαρᾶς ἐνέπλησε· νέμει γὰρ ἰάματα πᾶσι τοῖς προσιοῦσι καὶ παντοίων νοσημάτων ἀποπαύει ῥοὰς μῦρά τε προχέει καὶ εὐωδίαν ἄφατον πιστοῖς. Αὐτῆς ταῖς ἱκεσίαις, ὁ Θεός, ἐλέησον ἡμᾶς. 

Ἦχος δ΄. 

Οὐκ ἔστι παρὰ τῷ Θεῷ δοῦλος, οὐκ ἔστιν ἐλεύθερος, οὐκ ἔστιν ἄρσεν καὶ θῆλυ· ἰδοὺ γὰρ ἡ θαυμασία Μελώ, ἁγνισθεῖσα τῷ Πνεύματι, τὴν πρώτην ἔχει τάξιν ἐν οὐρανοῖς· καὶ παρ’ ἡμῖν τοῖς ἐν τῇ Κῷ, ἡ πρὶν ἐν δουλικῷ τῷ σχήματι ἀναστραφεῖσα, βασίλισσα καθίσταται, δεχομένη τὰς ἁπάντων ἱκεσίας, καὶ προσάγουσα τῷ Νυμφίῳ Χριστῷ, παρ’ οὗ αἰτεῖται, ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν τὴν εἰρήνην, καὶ τὸ μέγα ἔλεος. 

Τά στιχηρά αὐτά, μᾶλλον, εἶναι ἀπό τό τέλος τοῦ ἑσπερινοῦ (ἀπόστιχα, ὅπως δηλώνεται στή σημείωση πού προηγεῖται τοῦ τελευταίου) καί φαίνεται ὅτι συμπλήρωσαν κάποια παλαιότερη ἀκολουθία. Ἡ συμπλήρωση αὐτή μᾶλλον προκλήθηκε ἀπό κάποιο σημαντικό γεγονός πού σχετίζεται μέ τήν Ὁσία ἢ τόν ναό της ἢ τό ὅτι ὁ συγγραφέας φθάνοντας στήν Κῶ γιά νά ἀσκήσει τά ποιμαντικά του καθήκοντα, γνώρισε τήν Ὁσία πού ἐτιμᾶτο ἐκεῖ καί προσέφερε σέ αὐτή ὡς προσφορά του ὕμνους. Εἶναι πιθανό τά τροπάρια νά συντάχθηκαν μέ τήν εὐκαιρία κάποιου θαύματος πού ἐπιτέλεσε ἢ μέ τήν ἐπέτειο τῆς μνήμης της, κατά τήν ὁποία ὁ ἐπίσκοπος βρέθηκε στό νησί. Μία ἄλλη πιθανότητα εἶναι νά ἀνακαινίσθηκε ὁ ναός μετά ἀπό κάποιον σεισμό, ὅπως συνέβη τό 1481(133). Ἡ εὐκαιρία πού ἀναζητοῦμε θά μποροῦσε νά εἶναι καί ἡ ἀνακαίνιση τοῦ ναοῦ μετά ἀπό κάποια καταστροφική ἐπιδρομή πειρατῶν ἢ ὀθωμανῶν. Γνωρίζουμε ὅτι τέτοια περιστατικά ἔχουμε τό καλοκαίρι τοῦ 1457, ἀλλά καί κατά τά ἔτη 1460, 1464, 1471, 1477 (κατέστρεψαν τήν ὕπαιθρο, ἀλλά δέν ἐπιτέθηκαν στά κάστρα)134. Ἡ ἰσχυρή ἀντίσταση τῶν Ἱπποτῶν καί τῶν κατοίκων τοῦ νησιοῦ στίς ὀχυρωμένες θέσεις ἔστρεφε τή μανία τῶν ἐπιδόξων κατακτητῶν στήν ἀπροστάτευτη ὕπαιθρο, ἡ ὁποία ὑφίστατο πλῆθος δεινῶν καί ἀπέμενε ἐρειπωμένη καί ἐρημωμένη μετά ἀπό κάθε τέτοια ἐπιδρομή. Ἡ ἀπομονωμένη θέση τοῦ ναοῦ, ὁ ὁποῖος δέν βρίσκεται σέ προστατευμένο σημεῖο, εἶναι πολύ πιθανό νά προκάλεσε τή μανία τῶν ἀλλοδόξων ἐπιδρομέων καί νά κρίθηκε ἀναγκαία ἡ ἐπισκευή του. Ἴσως ὅταν οἱ κάτοικοι τῆς περιοχῆς ἔμαθαν ὅτι ὁ ἐπίσκοπος Μητροφάνης βρέθηκε μέ τήν ἄδεια τῶν Ἱπποτῶν στό νησί νά τόν προσκάλεσαν νά τελέσει ἐγκαίνια ἢ θυρανοίξια στό ναό τῆς Ὁσίας. Ἡ οὗτως ἢ ἄλλως ἀναγκαία ἀνασκαφική ἔρευνα τῆς περιοχῆς μπορεῖ νά μᾶς δείξει πότε οἰκοδομήθηκε ὁ ναός. Φρονοῦμε ὅτι, καθώς δέν ὑπάρχουν τετμηριωμένα ἀρχαιολογικά πορίσματα, δέν μποροῦμε νά ἀπορρίψουμε τήν πιθανότητα τό ἔτος πού ἀναφέρεται στήν ἐπιγραφή νά ἀποτελεῖ τό ἔτος ἀνεγέρσεως καί ὄχι ἐπισκευῆς ἢ ἀνακαινίσεως τοῦ ναοῦ.

-100-

ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΗΤΡΟΦΑΝΗΣ Α΄ 1471-1498

 V. Τά στιχηρά τοῦ Μητροπολίτου Ρόδου Μητροφάνους καί ἡ σύνδεσή τους μέ τόν βίο τῆς ὁσίας Μελοῦς 

α. Τά στιχηρά τοῦ Μητροπολίτου Ρόδου Μητροφάνους 

Ἡ ξεχωριστή σημασία τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Fr. Halkin, στήν ὁποία ἤδη ἔχουμε ἀναφερθεῖ, καί ἡ ἐπανέκδοση τοῦ κειμένου ἀπό τόν καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆ κατά τό ἔτος 1998, ἀναδιαμόρφωσε πλήρως τή στάση καί τήν προσέγγισή μας στό θέμα τῆς Ὁσίας Μελοῦς τῆς ἐν τῇ Βουρρίνῃ τῆς Κῶ. Ἡ Ὁσία πλέον δέν ἀντιμετωπίζεται ὡς ἕνα, κατά κάποιον τρόπο, μυθικό πρόσωπο, ἀλλά ὡς μία ὑπαρκτή ἁγία τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία φαίνεται νά κάνει αἰσθητή καί μέ θαύματα τήν παρουσία της στόν λαό τοῦ Θεοῦ. Δύο εἶναι τά στοιχεῖα πού συνετέλεσαν σέ αὐτή τή μεταβολή: κατά πρῶτο λόγο ἡ ἔκδοση τῶν στιχηρῶν καί κατά δεύτερο ἡ ἀνάγνωση τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ ναοῦ, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τό μοναδικό σταθερό χρονικό σημεῖο πού διαθέτουμε σέ σχέση μέ τήν Ὁσία. Ἡ ἔκδοση τῶν στιχηρῶν, ἀπό τόν Fr. Halkin ἀρχικά καί ἀπό τόν καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆ στή συνέχεια, μέ παράθεση, μάλιστα, φωτοτυπίας τοῦ χειρογράφου, αὐτομάτως γεννᾶ τό ἐρώτημα τῆς ταυτότητας τοῦ συντάκτου τους. Γιά αὐτόν τόν προσδιορισμό διαθέτουμε ἕνα σημαντικό στοιχεῖο καθώς στό χειρόγραφο ὑπάρχει ἡ ταυτότητα τοῦ συγγραφέα. Στό δεξί περιθώριο τοῦ φ. 267r ὑπάρχουν οἱ ἑξῆς δύο λέξεις: «Μητροφάνους Μητροπολίτου». Ἡ ἐκτίμηση τοῦ καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆ, καθώς καί ἡ δική μας, ὅσο μᾶς ἐπιτρέπει νά λάβουμε θέση ἡ φωτοτυπία τοῦ χειρογχειρογράφου πού ἔχουμε στά χέρια μας, εἶναι ὅτι τό χέρι πού ἔγραψε τόν κώδικα εἶναι αὐτό πού σημείωσε καί τό ὄνομα τοῦ ὑμνογράφου. Καθώς γνωρίζουμε τό ὄνομα τοῦ συγγραφέα, καθῆκον μας εἶναι νά προσπαθήσουμε νά τό συνδέσουμε μέ κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο. Σημαντικό εἶναι ὅτι πέρα ἀπό τό ὄνομα γνωρίζουμε καί τήν ἰδιότητά του, τή θέση του στό Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας. Πρόκειται γιά ἀρχιερέα, ὁ ὁποῖος ἦταν τοποθετημένος σέ ἐπισκοπή πού προσδιοριζόταν ὡς «Μητρόπολις». Ὁ Fr. Halkin ἔκανε τίς ἑξῆς ἐνδιαφέρουσες παρατηρήσεις: 

1) Ὁ κώδικας εἶναι τοῦ 15ου αἰῶνα, ἀλλά τά στιχηρά ἔχουν προστεθεῖ σέ αὐτόν σέ φύλλο πού κατά τήν πρώτη γραφή εἶχε παραμείνει λευκό. 

2) Μέ τό ὄνομα αὐτό δέν ὑπάρχει κανένας γνωστός μητροπολίτης Κώου κατά τόν 16ο καί 17ο αἰῶνα. 3) Ἡ ἐπισκοπή Κώου ἀναβιβάσθηκε ἀπό Ἀρχιεπισκοπή σέ Μητρόπολη, μόλις τό 1838. Στή δεύτερη παρατήρηση πρέπει νά ἐπενθυμίσουμε ὅτι ἀπό τό 1330 μέχρι τό 1575 δέν εἶναι γνωστός σέ ἐμᾶς κανένας ἐπίσκοπος τῆς Κῶ καί, τέλος, νά σημειώσουμε ὅτι ὁ ἐπιφανής ἁγιολόγος δέν μπόρεσε νά δώσει μία ἱκανοποιητική ἀπάντηση, ὡς πρός τό πρόσωπο τοῦ Μητροφάνους. Ὁ καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς, παρά τό ὅτι δέν γνώριζε τό περιεχόμενο τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ ναοῦ, φαίνεται νά ὁδηγεῖται στό ὀρθό πρόσωπο, τόν Μητροπολίτη Ρόδου Μητροφάνη Α´. Τά ἐπιχειρήματά του εἶναι τά ἑξῆς: 1) Ὁ συγκεκριμένος ἱεράρχης συμβιώνει ἱκανοποιητικά μέ τούς Ἱππότες καί τόν λατίνο ἀρχιεπίσκοπο Ρόδου. 

2) Ἦταν ἄνδρας σοφός καί λόγιος, ὅπως μᾶς πληροφοροῦν οἱ μαρτυρίες τοῦ Ἰταλοῦ ἀνθρωπιστῆ Francesco Maturanzio, ἀλλά καί τό ποίημα τοῦ Ἐμμανουήλ Λιμενίτη. 

3) Κατά τήν περίοδο τῆς ἱπποτοκρατίας δέν συναντοῦμε κανένα κανονικά τοποθετημένο ἐπίσκοπο στή Δωδεκάνησο, πέρα ἀπό τή Ρόδο. 

4) Ἡ ὕπαρξη τοῦ Μητροφάνους Β΄ (1498-1511), ὁ ὁποῖος μαρτυρεῖται σέ κάποιους ἐπισκοπικούς καταλόγους εἶναι ἀμφίβολη. 

5) Οἱ Ἱππότες ἀπαγόρευσαν νά ἀναλάβει ὁ Μητροπολίτης Ρόδου  Μητροφάνης τήν ἐπισκοπή Κώου, ἀλλά τοῦ ἐπέτρεψαν νά μεταβεῖ στό νησί γιά νά προβεῖ σέ χειροτονίες καί ἄλλες ἀρχιερατικές πράξεις. 

6) Ἡ ρευστότητα τῶν ὁρίων στόν προσδιορισμό τῆς περιόδου γραφῆς ἑνός χειρογράφου μπορεῖ νά φθάσει καί τά ἑκατό χρόνια. Στήν περίπτωσή μας, ὁ Ρόδου Μητροφάνης δέν ἀπέχει πολύ ἀπό τόν 16ο αἰῶνα (ἢ 17ο) πού τοποθετεῖ τό χειρόγραφο ὁ Fr. Halkin. 

7) Δέν ὑπάρχει βεβαιότητα γιά τό ἐάν τό φύλλο μέ τά στιχηρά ἐγγράφη ἀπό τόν συγγραφέα ἢ κάποιον κατοπινό γραφέα, ἴσως κατά τόν ἑπόμενο ἢ μεθεπόμενο αἰῶνα ἀπό τό Μητροφάνη. Ἡ ἀπουσία αὐτογράφου τοῦ Μητροφάνους δέν μᾶς ἐπιτρέπει νά ἐκφέρουμε κάποια γνώμη. Σέ ὅλες αὐτές τίς ἀπόψεις καί τίς παρατηρήσεις τοῦ καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆ, τίς ὁποῖες διαπιστώσαμε καί ἀπό τή δική μας ἀναζήτηση130, πρέπει νά προσθέσουμε τήν ἰδιαίτερα σημαντική μαρτυρία πού προέρχεται ἀπό τήν ἐπιγραφή.

-96-

Τό ὄνομα τῆς ὁσίας Μελούς

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 15ο

ΙV.  σύμφωνα με  τή μαρτυρία πού μᾶς κατέθεσε ὁ καθηγητής θεολόγος κ. Θεόφιλος Μικε Μουζουράκης, μέ τήν ἀπό 4ης Ἰανουαρίου 2012 ἐπιστολή του. Σέ αὐτή σημειώνει ὅτι τό ὄνομα «Μελού» ἀπαντᾶται, κατά τό παρελθόν, ὄχι μόνο στήν Κῶ, ἀλλά καί στήν Ἀλικαρνασσό τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Δέν ἐπρόκειτο γιά συνηθισμένο χριστιανικό ὄνομα, ἀλλά πάντως ὑπῆρχε. Στήν τοπική διάλεκτο τῶν κατοίκων τῆς Ἀλικαρνασσοῦ ἦταν δυνατό νά συναντήσει κάποιος τόσο στήν ὀνομαστική, ὅσο καί στή γενική, τό ὄνομα Μελού - Μελεζού. Παράλληλα ὑπῆρχαν καί τά ὀνόματα Παρασκευή - Παρασκευού, Ἄννα - Ἀννεζού, Ἰσιδώρα - Σιδερού κ.τ.λ. Ὁ κ. Θεόφιλος Μικέ Μουζουράκης σημειώνει ἐπίσης ὅτι μαθητής Γυμνασίου ὤν, ἐγνώρισε τυχαίως στή Ρόδο τήν κ. Μελεζού Σβύνου, ἡ ὁποία καταγόταν ἀπό τήν Ἀλικαρνασσό. Καθώς τό ὄνομα τοῦ ἔκανε ἐντύπωση ἐρώτησε τόν πατέρα του καί τήν ἐκ πατρός γιαγιά του, πρεσβυτέρα Ἀναστασία Μουζουράκη, οἱ ὁποῖοι τοῦ ἐξήγησαν ὅτι τό ὄνομα αὐτό, ἂν καί ἀσύνηθες, ὑπῆρχε  στήν Ἀλικαρνασσό, τή Σμύρνη καί τά Μούγλα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. 

 Στό λεξικό τοῦ Σουΐδα128 (: 708) ὑπάρχει τό ὄνομα «Μελισσῶα» χωρίς κανένα σχόλιο ἢ κάποια παρατήρηση. Φρονοῦμε ὅτι ὁ συνηρημένος τύπος του θά ἦταν «Μελισσῶ» καί ἀπό αὐτόν θά μποροῦσε νά προκύψει ὁ συγκεκομμένος τύπος «Μελώ». Σέ αὐτή τήν περίπτωση τό ὄνομα φαίνεται νά συνδέεται μέ τή λέξη «μέλι» καί νά μᾶς ὁδηγεῖ σέ μία προσέγγιση συναφή μέ αὐτή τοῦ Ἰακ. Ζαρράφτη «λέγομεν δέ Μελούν τήν ἔχουσαν μέλι ἢ τήν οὖσαν γλυκεῖαν ὡς μέλι»129. Πέρα ἀπό ὅλα τά παραπάνω, καθώς καί τήν προαναφερθεῖσα ἐνδιαφέρουσα μαρτυρία τοῦ κ. Θεοφίλου Μικέ Μουζουράκη γιά τήν ὕπαρξη τοῦ ὀνόματος Μελού - Μελεζού στήν Ἀλικαρνασσό καί στήν εὐρύτερη περιοχή τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, δέν θά ἔπρεπε νά παραθεωρήσουμε τή συνήθεια πού ἐπικρατεῖ στόν τόπο μας γιά προσωπικούς, κοινωνικούς, θρησκευτικούς, ἐθνικούς καί ἄλλους λόγους νά δίνεται ἕνα ὄνομα σέ κάποιο μέλος τῆς οἰκογένειας τό ὁποῖο δέν ἔχει προηγούμενη ἀναφορά, ἀλλά μπορεῖ νά μήν ἔχει καί συνέχεια. Παραδείγματος χάριν νά ἀναφέρουμε ὅτι ὑπάρχει στήν περιοχή μας ὄνομα «Ἰταλία» πού δόθηκε σέ κορίτσι πού γεννήθηκε τήν ἡμέρα πού οἱ Ἰταλοί κατέλαβαν τό νησί.

-94-

Η ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΑΝΩΦΛΙΟΥ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΜΕΛΟΥΣ

β. Οἱ μέχρι τοῦδε προσεγγίσεις τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ ἀνωφλίου
Ὁ Ἰάκωβος Ζαρράφτης στό ἔργο του «Κωΐων Β΄ μέρος. Ἱστορία τῆς Κῶ, ἀπό τῶν ἀρχαιοτάτων μέχρις ἡμῶν», τό ὁποῖο ἐξεδόθη στήν Κῶ τό ἔτος 1922 μεταγράφει τήν ἐπιγραφή τοῦ ἀνωφλίου ὡς ἑξῆς: ««αγ πηγήν Ἰουλίου Χιω».
Ἡ μεταγραφή αὐτή ἦταν ἡ μοναδική, ἡ ὁποία προερχόταν ἀπό κάποιον, ὁ ὁποῖος εἶχε ἀντικρύσει τήν ἐπιγραφή, καθώς αὐτή σέ κατοπινή στιγμή ἐπικαλύφθηκε μέ ἐπίχρισμα καί ἔγινε ἀθέατη στά 
μάτια, ὄχι μόνο τῶν περιηγητῶν καί προσκυνητῶν, ἀλλά καί τῶν  εἰδικῶν ἐπιστημόνων.
Ἡ πλήρης φράση μέ τήν ὁποία ὁ Κῶος ἱστοριοδίφης ἀναφέρεται στόν ναό τῆς ὁσίας Μελοῦς εἶναι ἡ ἑξῆς: «Ἐπί τοῦ ἀνωφλίου τῆς
θύρας τούτου τοῦ ἐκκλ.[ησιδίου] φαίνονται γεγραμμένα μεταξύ δύο  σταυρῶν «αγ πηγήν Ἰουλίου Χιω» παρ’ ἀρχαιότερα ἐξεσμένα γράμματα»94.ρά καί δεξιά τῆς ἐπάνω κεραίας τοῦ σταυροῦ.
Ἡ πρώτη ἑνότητα «α,νπΓ» ἐμφαίνει μία χρονολογία. Τό γράμμα «α» μέ τόνο κάτω ἀριστερά εἶναι ὁ συμβολισμός γιά τόν ἀριθμό 1.000 στό ἑλληνικό σύστημα ἀρίθμησης. Βέβαια στήν ἐπιγραφή πού μελετοῦμε ὁ τόνος πού δηλώνει τή χιλιάδα εἶναι κάτω δεξιά τοῦ γράμματος, ἀλλά φρονοῦμε ὅτι αὐτό τό σφάλμα μπορεῖ νά αἰτιολογηθεῖ ἀπό τήν ἐπικρατοῦσα σέ μεγάλο βαθμό ἄγνοια κατά τούς μέσους χρόνους. Ὁ τρίτος χαρακτήρας ἀρχικά φαίνεται σάν «ν» ἢ σάν τό λατινικό «v», ἀλλά σέ συνδυασμό μέ τόν τρίτο χαρακτήρα τῆς δεύτερης σειρᾶς μποροῦμε νά συμπεράνουμε ὅτι πρόκειται γιά τό γράμμα «υ», τό ὁποῖο γραμμένο μέ αὐτόν τόν τρόπο χαρασσόταν εὐκολότερα. Αὐτό συμπέρασμά μας ἐνισχύεται ἀπό τό γεγονός ὅτι τό ἀριστερό τμῆμα τῆς ἑνότητας τῆς δεύτερης γραμμῆς τό εἶχε διαβάσει καί ὁ Ἰάκωβος Ζαρράφτης ὡς «Ἰου» συμπληρωμένο ὅμως ἀπό τήν ἀνύπαρκτη προσθήκη «[λίω]». Τό «υ» στό ἑλληνικό σύστημα ἀρίθμησης ἀντιστοιχεῖ στόν ἀριθμό 400. Τό «π» καί τό «Γ» πού ἀκολουθοῦν δηλώνουν ἀντίστοιχα τούς ἀριθμούς 80 καί 3. Κατά συνέπεια ἡ πρώτη ἑνότητα μπορεῖ νά μεταγραφεῖ ὡς «α,υπΓ» καί εἶναι ὁ ἀριθμός 1483. Ἡ δεύτερη ἑνότητα χαρακτήρων «ΜΗΝΙ» φρονοῦμε ὅτι εὔκολα μπορεῖ νά ταυτισθεῖ μέ τή δοτική ἑνικοῦ τῆς λέξεως «μήν». Ἡ τρίτη ἑνότητα δέν ἀποτελεῖται ἀπό τίς δύο λέξεις «Ἰου[λίῳ]» καί «Χιω»,ὅπως ἐκτίμησε ὁ Ἰάκωβος Ζαρράφτης, ἀλλά ἀπό μία τή λέξη «Ἰούλιος» ἐπίσης σέ δοτική: «Ἰουλίῳ». Μετά ἀπό αὐτές τίς διευκρινίσεις ὁδηγούμαστε στό συμπέρασμα ὅτι ὁ ἀριθμός 1483 δέν εἶναι ἕνας ἁπλός ἀριθμός ἀλλά μία χρονολογία καί ἡ ἐπιγραφή πρέπει νά ἀναγνωσθεῖ ὡς ἑξῆς: «1483 μηνί Ἰουλίῳ». 

δ. Ἑρμηνεία τῆς ἐπιγραφῆς 

Ὁπωσδήποτε, παρά τό ὅτι ἀναγνώσαμε τήν ἐπιγραφή, δέν μποροῦμε νά εἴμαστε βέβαιοι γιά τό τί ἀκριβῶς σημαίνει. Πιθανη  ἑρμηνεια της εἶναι η ἑξῆς:  Ὁ ναός οἰκοδομήθηκε κατά τόν μήνα Ἰούλιο τοῦ ἔτους 1483. Ἡ ἀνοικοδόμηση θά μποροῦσε νά συνδέεται μέ κάποιο θαῦμα πού  ἐπιτελέσθηκε, μέ κάποιο τάμα, μέ μία ἐπέτειο τῆς Ὁσίας ἢ μέ τή σωτηρία ἀπό ἐχθρική ἐπιδρομή106.

-85-

Ὁ Ναός τῆς ὁσίας Μελοῦς στήν περιοχή Βουρρίνα τῆς Κῶ

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 14ο

ΙΙΙ. α. Σύντομη περιγραφή τοῦ ναοῦ τῆς Ὁσίας

 
Στά νοτιοδυτικά τοῦ χώρου τοῦ Ἀσκληπιείου τῆς Κῶ τρία καί μισό χιλιόμετρα ἀπό τήν πόλη τῆς Κῶ καί περίπου χίλια μέτρα νότια ἀπό τόν ἐπαρχιακό δρόμο πού ἑνώνει τήν πόλη μέ τίς κοινότητες τῆς περιοχῆς Ἀσφενδιοῦ, σέ ὑψόμετρο περίπου 285 μέτρων90, ὑπάρχει παλαιότατο ἐκκλησάκι, τό ὁποῖο τιμᾶται ἐπ’ ὀνόματι τῆς Ὁσίας Μελοῦς. Στή λαϊκή γλώσσα τῶν κατοίκων τοῦ νησιοῦ εἶναι γνωστό ὡς «Ἁγιά Μελοῦ».

Κατά τό παρελθόν, λόγῳ τῆς ἀπουσίας περισσοτέρων στοιχείων, σχετικά μέ τό πρόσωπο ἐπ’ ὀνόματι τοῦ ὁποίου τιμᾶται θεωρήθηκε ὅτι τό ὄνομα «Μελώ / Μελού» ἦταν παραφθορά στήν τοπική διάλεκτο τοῦ ὀνόματος τῆς Ἁγίας Μελάνης τῆς Ρωμαίας, ἡ ὁποία ἑορτάζει κατά τήν 31η Δεκεμβρίου. Μέχρι πρίν ἀπό λίγα χρόνια, καθώς δέν διασωζόταν καμία μαρτυρία γιά τό πρόσωπο τῆς Ὁσίας, ἡ εἰκόνα πού εἴχαμε γι’ αὐτή ἦταν συγκεχυμένη καί ἀσαφής, προερχομένη ἐξ ὁλοκλήρου ἀπό τήν προφορική παράδοση. Ἀπό τό ἔτος 1972/3 μέ τή δημοσίευση, ἀπό τόν σημαντικό Βολλανδιστή (Ιησουιτης) ἁγιολόγο Fr. Halkin σέ σχετικό ἄρθρο τοῦ φύλλου 267r-v στόν χειρόγραφο κώδικα Par. Gr. 1362 μέ στιχηρά πρός τιμήν της, τό πρόσωπό της μᾶς πλησιάζει καί ἡ βιοτή της καθίσταται σαφέστερη γιά ἐμᾶς91. Σημαντική εἶναι ἡ συμβολή τοῦ καθηγ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆ. 

Στήν εὐρύτερη περιοχή τῶν ἰαματικῶν πηγῶν τῆς Βουρρίνας, 150 μέτρα δυτικά ἀπό τήν πηγή Κοκκινόνερο, ὅπως ἔχουμε ἤδη ἀναφέρει, ὑπάρχει τό ἐκκλησάκι τῆς ὁσίας Μελοῦς. Πρόκειται γιά μονόκλιτη βασιλική μικροῦ μεγέθους, ὅπως ἐξάλλου τά περισσότερα ἐξωκκλήσια τῆς πατρίδος μας, τά ὁποῖα κατά τήν κωακή συνήθεια χαρακτηρίζονται ὡς «μοναστήρια».

Στή σημερινή του μορφή ἀποτελεῖται ἀπό δύο συνεχόμενους χώρους: Ὁ πρῶτος, καθώς εἰσερχόμαστε ἀπό τά βόρεια, εἶναι νεώτερος καί ἀποτελεῖ βοηθητικό πρόσκτισμα στόν κυρίως ναό.Ὁ δεύτερος εἶναι ὁ ναός τῆς Ὁσίας. Σέ αὐτόν εἰσερχόμαστε ἀπό χαμηλή θύρα στή βόρεια πλευρά, ἐνῶ τό δάπεδό του εἶναι κατά 30 ἑκατοστά χαμηλότερο ἀπό τό ἐξωτερικό κτίσμα.Τό δάπεδο τοῦ ναοῦ στή σημερινή του μορφή εἶναι σύγχρονο καί προέρχεται ἀπό κάποια ἀπό τίς τελευταῖες ἀνακαινίσεις. Χτυπώντας το διαπιστώνεται εὔκολα ὅτι εἶναι κούφιο, γεγονός πού μᾶς ὁδηγεῖ σέ ὑποθέσεις γιά τό τί μπορεῖ νά βρίσκεται ἀπό κάτω. Τά στιχηρά τοῦ Μητροφάνους κάνουν νύξεις ὅτι στό σημεῖο αὐτό θά μποροῦσε νά ὑπάρχει ἀκόμη καί τάφος μέ τά λείψανα τῆς Ὁσίας. Ἡ ἀρχαιολόγος κ. Σ. Ντιντιούμη, πού ἐργάζεται στήν Κῶ, ἐκτιμᾶ ὅτι ἡ ἐσωτερική διαρρύθμιση θυμίζει περισσότερο ταφικό μνημεῖο παρά ναό93.

-75-

Η ΣΥΝΟΔΟΣ ΦΕΡΡΑΡΡΑΣ-ΦΛΩΡΕΝΤΙΑΣ ΕΦΕΡΕ ΥΠΟΤΑΓΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΝΩΣΗ.

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 13ο

Εἶναι πλέον σαφές ὅτι ἡ συμφωνία αὐτή ἔχει ἀπομακρυνθεῖ πολύ ἀπό τήν ἐλπίδα -ὅσων τήν εἶχαν- τοῦ 1439 γιά ἰσότιμη ἕνωση καί ἀπό κοινοῦ συνεισφορά στήν ἑνιαία Ἐκκλησία. Στήν πραγματικότητα ἔχουμε ἀπροκάλυπτη προσπάθεια ὑποταγῆς τῶν ὀρθοδόξων, καί ἰδιαίτερα τοῦ ἐπισκόπου τους, στόν λατίνο ἐπίσκοπο τοῦ νησιοῦ. Εὔκολα ἀντιλαμβάνεται καθένας ὅτι, αὐτοῦ τοῦ εἴδους συμφωνίες, ἀναπόφευκτα θά περνοῦσαν στή συνείδηση τῶν ὀρθοδόξων ὡς ἀπόπειρα ὑποταγῆς τους στή Δύση καί τά ὄργανά της. Ἀπό ὅσα ἐκθέσαμε στό κεφάλαιο αὐτό μποροῦμε νά κάνουμε κάποιες ἀνακεφαλαιωτικές παρατηρήσεις σχετικά μέ τήν κατάσταση τῆς Δωδεκανήσου κατά τόν 15ο αἰῶνα: 

1) Οἱ Ἰωαννίτες Ἱππότες κατακτοῦν τήν περιοχή ἀπό τό 1314 καί τήν κατέχουν μέχρι τό 1522. 

2) Διάφορα τουρκικά φῦλα προσπαθοῦν νά θέσουν ὑπό τόν ἔλεγχό τους τά νησιά, ἰδιαίτερα μετά τό 1453. 

3) Ὑπάρχει σθεναρή καί πολυετής ἀντίσταση σέ αὐτές τίς προσπάθειες ἐκ μέρους τῶν Ἱπποτῶν καί τῶν κατοίκων τῶν νησιῶν. 

4) Ἡ γεωλογική διαμόρφωση τοῦ ὑπεδάφους καί ἡ θέση τῶν νησιῶν προκάλεσαν συχνότατους σεισμούς.

5) Ἡ περίοδος ἀπό τό 1480 μέχρι τό 1522 μπορεῖ νά χαρακτηρισθεῖ σχετικά ἥσυχη. 

6) Ὑφίσταται ἔντονη προσπάθεια τῶν Ἱπποτῶν νά ἀποκόψουν τούς κατοίκους τῶν νησιῶν ἀπό τή ζωογόνο σχέση τους μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο ὥστε σέ βάθος χρόνου νά ἀλλοιώσουν τή θρησκευτική τους συνείδηση. 

7) Ἀπό τό τέλος τοῦ 1452 ὁ μητροπολίτης Ρόδου ἔχει τήν εὐθύνη καί τῆς νήσου Κῶ. 

8) Ὑπάρχει ἀντίδραση ἐκ μέρους τῶν Ἱπποτῶν καί παραχώρηση σέ αὐτόν μόνο τοῦ δικαιώματος νά τελεῖ χειροτονίες καί νά φροντίζει θέματα σχετιζόμενα μέ τή λατρεία στήν Κῶ. 

9) Παρά τά περί Ἑνώσεως λεγόμενα στή Σύνοδο τῆς Φερρράρας- Φλωρεντίας καρπός της ἦταν ἡ ὑποταγή τοῦ ὀρθοδόξου μητροπολίτου Ρόδου στόν λατίνο ἀρχιεπίσκοπο τοῦ νησιοῦ. 

10) Στό ἀσφυκτικό πλαίσιο τῶν συμφωνιῶν πού ὑποχρεώθηκε νά συνάψει ὁ ὀρθόδοξος ἐπίσκοπος, προσπαθοῦσε νά ἀξιοποιήσει κάποια στοιχεῖα ἐλευθερίας πρός ὄφελος τῶν ὀρθοδόξων τῆς Δωδεκανήσου.

-73-

Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΗΤΑΝ ΥΠΟΤΕΛΗΣ ΣΤΟΝ ΠΑΠΙΚΟ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟ.

 Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 12ο

Ἕνα ἀπό τά πιό ἐνδιαφέροντα περιστατικά τοῦ 15ου αἰῶνα εἶναι ἕνα πατμιακό ἔγγραφο μέ τίτλο «πράξις Ρόδου» πού ἐξεδόθη τό 1867/8 ἀπό τόν Ἰωάννη Σακκελίωνα. Πρόκειται γιά κείμενο πού συνετάχθη στή Ρώμη ἀπό τόν Πατριάρχη Γρηγόριο Γ΄, ὁ ὁποῖος φιλοξενοῦνταν ἐκεῖ ἀπό τόν Πάπα. Τό ἔγγραφο αὐτό τοῦ Αὐγούστου 1455 περιέχει τή διαδικασία γιά τήν ἐκλογή τοῦ ὀρθοδόξου μητροπολίτου καί τίς σχέσεις του μέ τούς Ἱππότες καί τόν λατίνο ἐπίσκοπο τοῦ νησιοῦ, ἡ ὁποία ἦταν ἡ ἀκόλουθη: α) Εἰδική συνέλευση ἀπό Ἕλληνες κληρικούς καί ἀπό ἐκπροσώπους τοῦ ροδιακοῦ λαοῦ ἐξέλεγε τό ἐπιθυμητό πρόσωπο. β) Τήν ἐκλογή αὐτή ἐπικύρωνε ὁ μέγας Μάγιστρος. γ) Στόν ἐκλεγέντα παραδιδόταν τά ἔγγραφα πού περιεῖχαν τήν ἐκλογή του μέ τίς ὑπογραφές αὐτῶν πού τόν ἐξέλεξαν καί τήν ἐπικύρωση τοῦ μεγάλου μαγίστρου. δ) Ὁ ἐκλεγείς, ἐφοδιασμένος μέ τά σχετικά ἔγγραφα, μποροῦσε νά μεταβεῖ ἐκτός τῆς Ρόδου ὥστε νά βρεῖ ἄλλους ἀρχιερεῖς πού θά τόν χειροτονοῦσαν. Ὁ Νεῖλος κατευθύνθηκε πρός τή Ρώμη ὅπου φιλοξενοῦνταν ὁ Γρηγόριος Γ΄. Ὁ τελευταῖος, ἀφοῦ βοήθησε στήν διαπίστωση τῆς γνησιότητος τῶν ἐγγράφων τοῦ Νείλου, προέστη τῆς θείας λειτουργίας, ἐνῶ συλλειτουργοῦσαν οἱ ἑνωτικοί μητροπολίτες Χριστιανουπόλεως καί Μεσοποταμίας. Στό μυστήριο παρίσταντο ἐπίσκοποι καί ἀρχιεπίσκοποι τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας, καθώς καί ἕνας, μή κατονομαζόμενος, καρδινάλιος87. Ἰδιαίτερα σημαντική γιά νά κατανοήσουμε τή θέση τοῦ ὀρθοδόξου ἐπισκόπου τῆς Ρόδου κατά τήν περίοδο αὐτή εἶναι ἡ συμφωνία πού ὑπέγραψε τήν 1η Ἰουλίου 1474 ὁ Μητροφάνης, ὀρθόδοξος μητροπολίτης τοῦ νησιοῦ, μέ τόν δομινικανό Julianus de Ubaldinis, λατίνο ἀρχιεπίσκοπο Ρόδου. Ἡ συμφωνία αὐτή κατέστη ἀναγκαία μετά τήν ὕπαρξη πολλῶν προβλημάτων ἀνάμεσα στίς δύο κοινότητες χριστιανῶν τοῦ νησιοῦ, καθώς ἡ χρονική ἀπομάκρυνση ἀπό τήν ὑπογραφή τῆς Ἑνώσεως στή Σύνοδο τῆς Φερρράρας - Φλωρεντίας δέν ἄμβλυνε ἀλλά ὄξυνε τά προβλήματα. Οἱ ὅροι τῆς συμφωνίας, ὅπως τούς παρουσιάζει ὁ καθ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς (Ρόδος: 304-305) σέ σχετικό ἄρθρο του, εἶναι οἱ ἑξῆς88:α) Ὁ ἐκάστοτε λατίνος ἀρχιεπίσκοπος θά ἔχει ὑποτελῆ τόν ὀρθόδοξο ἱεράρχη, ὁ ὁποῖος θά φέρει τόν τίτλο «μητροπολίτης τῶν Ἑλλήνων τῆς Ρόδου». β) Οἱ Ἕλληνες θά παρουσιάζουν στόν μέγα μάγιστρο δύο ἢ τρεῖς κατάλληλους ὑποψηφίους. γ) Ἐκεῖνος θά ἐπιλέγει ἕναν ἀπό αὐτούς. δ) Τήν ἐκλογή θά ἐπικυρώνει, μέ τό ἀποστολικό κῦρος τῆς Ἁγίας Ἕδρας ὁ λατίνος ἀρχιεπίσκοπος Ρόδου ἢ ὁ βικάριός του. Ἡ ἐπιβεβαίωση αὐτή εἶναι ἀναγκαία γιά τήν ὁλοκλήρωση τῆς ἐκλογῆς. ε) Ὁ νεοεκλεγείς διαθέτοντας τήν ἐπικύρωση ἀναζητᾶ μέ τή βοήθεια τῶν λατίνων τούς ἀρχιερεῖς πού θά τόν χειροτονοῦσαν. στ) Κατά τό κείμενο τοῦ ὄρκου πού ἔδινε στόν λατίνο ἀρχιεπίσκοπο ὁ νέος μητροπολίτης ὑποσχόταν πίστη καί πειθαρχία στόν Ἅγιο Πέτρο, στήν Ἁγία Ρωμαϊκή Ἐκκλησία καί στόν κύριό του «archiepiscopus Collocensis», ὁ ὁποῖος ἐκπροσωποῦσε τήν Ἁγία Ἕδρα. Ἐπίσης δήλωνε ὅτι δέ θά στραφεῖ ποτέ κατά τοῦ ἀρχιεπισκόπου, ὅτι δέ θά συμπράξει μέ τούς ἐχθρούς του, ὅτι θά τοῦ παρέχει βοήθεια καί ὑποστήριξη καί ὅτι θά συμμετέχει, ἐφόσον τοῦ ζητηθεῖ κάτι τέτοιο, σέ ἐπαρχιακές συνόδους, τῆς Δυτικῆς Ἐκκλησίας, καί ὅτι θά προβάλει τό «papatum Romanum».ζ) Γιά τίς ποινικές ὑποθέσεις τῶν ἱερέων, καί ἰδιαίτερα τοῦ ἑλληνικοῦ κλήρου, καθώς καί γιά τά ζητήματα τοῦ ἑλληνικοῦ ποιμνίου, ἁρμόδιοι ἦταν καί οἱ δύο ἀρχιερεῖς, οἱ ὁποῖοι θά ἐξέδιδαν άπό κοινοῦ κάθε ἀπαιτούμενη ἀπόφαση. η) Γιά τήν ἐκτέλεση τῶν ἀποφάσεών τους θά χρησιμοποιοῦσαν τά κρατικά ὄργανα, καθώς δέν μποροῦσαν νά διατηροῦν ἀντίστοιχες δικές τους ὑπηρεσίες. θ) Στίς διαφορές ἀνάμεσα σέ κληρικούς καί λαϊκούς θά ἐφαρμόζονται οἱ παλαιές συνήθειες καί τά Statuta τῆς πόλης καί τοῦ νησιοῦ. ι) Ὁ μέγας μάγιστρος διόριζε τούς ἐφημερίους καί τούς ὀφφικιαλίους τῶν ὀρθοδόξων. Οἱ δύο ἀρχιερεῖς ἔπρεπε νά ἐπικυρώνουν, ἀπό κοινοῦ καί ἀνευ ἀμοιβῆς, τίς τοποθετήσεις αὐτές89. Ὅπως σημειώνει ὁ καθ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς (Ρόδος: 305) καί διαπιστώνουμε καί ἐμεῖς ἀπό μία ἁπλή παραβολή τῶν δύο ἐγγράφων (πράξη Αὐγούστου 1455 καί συμφωνία Ἰουλίου 1474) ἡ θέση τῶν ὀρθοδόξων ἔχει ἐπιδεινωθεῖ στό δεύτερο. Ἐνῶ στό πρῶτο δέν γινόταν καμία νύξη στούς λατίνους καί στόν Πάπα, στό δεύτερο ὁ ὀρθόδοξος ἐπίσκοπος εἶναι πλήρως ὑποτεταγμένος σέ αὐτόν. Ἀνάμεσα στούς Ἱππότες καί στούς ὀρθοδόξους ἔχει παρεμβληθεῖ μία τρίτη ὁμάδα, αὐτή τῶν λατίνων, ἡ ὁποία, κατά τά φαινόμενα, ἔχει πολύ μεγάλη ἐξουσία.

-72-

Ἀρχιερεῖς Ρόδου κατά τόν 15ο αἰῶνα (Αντισταση Δωδεκανησιων στους Παπικους)

Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 11ο

γ. Οἱ μαρτυρημένοι ἐπίσκοποι Ρόδου, κατά τόν 15ο αἰῶνα, εἶναι οἱ ἑξῆς: Ναθαναήλ (1437-1455) Νεῖλος Γ΄ (1455-1470) Μητροφάνης Α΄ (1471-1498)79 Ὅπως ἤδη ἔχουμε ἀναφέρει ἐπιδίωξη τῶν Ἱπποτῶν ἦταν νά ἀποκόψουν τούς ὀρθοδόξους κατοίκους τῶν νησιῶν πού εἶχαν ὑπό τήν κατοχή τους ἀπό κάθε πνευματική σχέση μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, μέ ἀπώτερο σκοπό τήν ἀφομοίωσή τους. Τό Τάγμα τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου ἔλαβε ἀπό τόν Πάπα τό προνόμιο νά διορίζει τόν λατίνο ἀρχιεπίσκοπο τῆς Ρόδου μέ τόν τίτλο «archiepiscopus Colossensis»80. Σέ αὐτό τό πλαίσιο ὁ Ἕλληνας μητροπολίτης τῆς  Ρόδου ἦταν ὑποχρεωμένος νά ἀναγνωρίζει τόν λατίνο ὡς προϊστάμενό του. Μέ αὐτό τό σχῆμα οἱ λατίνοι ἐπέτυχαν τήν ἔμμεση, τουλάχιστον, ὑποταγή στόν Πάπα πού ἦταν ὁ βασικός ἐκκλησιαστικός στόχος τους. Ὁ μητροπολίτης Ρόδου Ναθαναήλ ἔλαβε μέρος στή Σύνοδο τῆς Φερρράρας - Φλωρεντίας, ἡ ὁποία ἔγινε κατά τά ἔτη 1438 καί 1439. Σέ αὐτή συμμετεῖχε ὁ αὐτοκράτορας Ἰωάννης Η΄, ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης Ἰωσήφ Β΄ καί πλῆθος ἀρχιερέων καί σοφῶν τῆς αὐτοκρατορίας μέ σκοπό νά διευθετηθεῖ τό πρόβλημα τοῦ σχίσματος ἀνάμεσα στήν ἀνατολική καί τή δυτική Ἐκκλησία. Ἡ κατάληξη τῆς Συνόδου εἶναι γνωστή: παρά τό γεγονός ὅτι ἀρκετοί -οἱ περισσότεροι- ἀπό τούς ὀρθοδόξους ὑπέγραψαν τό κείμενο τῆς ἑνώσεως, ὥστε νά ἐπιτύχουν βοήθεια ἀπό τή Δύση γιά τήν ἀντιμετώπιση τοῦ ἐξ ἀνατολῶν κινδύνου, ἡ συμφωνία δέν ἐνεργοποιήθηκε ποτέ. Ἀντιθέτως, σύντομα αὐτοί πού εἶχαν ὑπογράψει ἀναιροῦσαν τήν ὑπογραφή τους καί ἀρνοῦνταν τήν ἕνωση. Ἀπό τή Ρόδο συμμετεῖχε καί ὁ, Ἕλληνας στήν καταγωγή, δομινικανός ἀρχιεπίσκοπος Ρόδου Ἀνδρέας Petra ἢ Χρυσοβέργης81. 

Μέ τά ἔγγραφα πού ἐξέδωσε ὁ καθ. Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς  καί στά ὁποῖα ἔχουμε ἤδη ἀναφερθεῖ, διαπιστώνουμε ὅτι παρά τήν ἐπικρατοῦσα ἄποψη82 ὁ Ρόδου Ναθαναήλ βρισκόταν στό νησί κατά τόν Νοέμβριο τοῦ 1452. Ἐπίσης, τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, προσπαθεῖ νά διευθετήσει τό ποιμαντικό πρόβλημα τῆς Κῶ μέ τήν ἀνάθεση τοῦ κενοῦ κωακοῦ θρόνου σέ ἕναν φιλενωτικό κληρικό. Δυστυχῶς καί αὐτή ἡ προσπάθεια προσέκρουσε στήν ἀπόλυτη ἄρνηση τῶν Ἱπποτῶν νά συναινέσουν σέ τέτοιου εἴδους λύση. Γιά τόν λόγο αὐτό ἡ μητρόπολη Κῶ θά ἀνασυσταθεῖ μόνο μετά τήν ἀποχώρηση τῶν Ἱπποτῶν ἀπό τά νησιά83. Ἐπιπροσθέτως, καί αὐτό εἶναι πολύ σημαντικό γιά τήν ἔρευνά μας, ὁ μητροπολίτης Ρόδου μέ τήν ἄδεια τοῦ Τάγματος εἶχε τήν ποιμαντική φροντίδα, ἂν ὄχι ὅλων τῶν νησιῶν, τουλάχιστον τῆς Κῶ84  Κατά τήν περίοδο πού ἐξετάζουμε ἡ θρησκευτική καί ἐκκλησιαστική κατάσταση εἶναι ἰδιαίτερα περιπεπλεγμένη. Μετά τή Σύνοδο Φερρράρας - Φλωρεντίας ὑπῆρξε μία ἐπιφανειακή προσέγγιση ἀνάμεσα στούς δυτικούς καί τούς ὀρθοδόξους, μέχρι τοῦ, ὑπερβολικοῦ, σημείου ὁ Ἕλληνας καρδινάλιος Ἰσίδωρος νά δηλώνει σέ ὑπόμνημα πού ἀπέστειλε πρός τόν Πάπα στό τέλος τοῦ 1445 ἢ στίς ἀρχές τοῦ 1448, ὅτι ὁλόκληρη ἡ Ρόδος ἔχει ἀποδεχθεῖ τήν Ἕνωση85. Ἡ πραγματικότητα εἶναι ἐντελῶς διαφορετική. Ὁ λαός τῶν Δωδεκανήσων ἀντιστάθηκε σθεναρά στή λατινική ἐπίδραση καί διατήρησε σέ ἐντυπωσιακά ποσοστά τήν πατρώα πίστη.  Οἱ Ἱππότες εἶχαν τήν ὑψηλή ἐπιστασία στά ἐκκλησιαστικά πράγματα τῶν νησιῶν, προσπαθώντας νά ἀποτρέψουν καταστάσεις πού θά τούς δημιουργοῦσαν προβλήματα στό μέλλον. Μία τέτοια παρέμβαση ἦταν ἡ ἀπόφαση τοῦ ἱπποτικοῦ Συμβουλίου νά ἐξορισθοῦν ὅλοι οἱ μή ροδίτες ὀρθόδοξοι μοναχοί καί νά ἀπαγορευθεῖ στό μέλλον ἡ ἀποβίβαση καί ἐγκατάστασή τους στό νησί. Ἐνδεικτική τῆς ἐντάσεως πού ὑπῆρχε εἶναι ἡ ἀναστάτωση πού ξέσπασε ἀνάμεσα σέ ὀρθοδόξους καί λατίνους στίς 8 Ἰανουαρίου τοῦ 1477. Δυστυχῶς, οἱ ὑπάρχουσες μαρτυρίες δέν μποροῦν νά μᾶς διαφωτίσουν γιά τά γεγονότα. Πάντως, τά χειρότερα ἀπεφεύχθησαν χάρη στήν παρέμβαση τοῦ μεγάλου μαγίστρου86

-69-

Η ΟΣΙΑ ΜΕΛΩ ΣΤΗ ΒΟΥΡΡΙΝΑ ΤΗΣ ΚΩ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ / 10ο

 β. Ἐκκλησιαστική κατάσταση 

Οἱ Ἱππότες κατακτητές τῆς Δωδεκανήσου, ὅπως συνέβη καί μέ τούς Ἰταλούς διαδόχους τους κατά τόν 20ό αἰῶνα, προσπάθησαν, ἅμα τῇ ἀφίξῃ τους, νά διακόψουν τίς σχέσεις τῶν κατοίκων τῶν νησιῶν μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, τή Μητέρα Ἐκκλησία, καί νά τούς ὑπαγάγουν στή δικαιοδοσία τοῦ Πάπα. Αὐτή ἡ ἐπιδίωξη, ἂν καί μπορεῖ, στά μάτια κάποιου, ὁ ὁποῖος δέν γνωρίζει τήν κατάσταση τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων νά θεωρηθεῖ ἤσσονος σημασίας, στήν πραγματικότητα εἶναι ἰδιαίτερα σημαντική. Στά πλαίσια τῆς ὀρθοδοξίας οἱ πνευματικές σχέσεις εἶναι στενότατες καί οὐσιαστικότατες. Ὁ σύνδεσμος τῶν νησιωτῶν μέ τό Βατικανό σύντομα θά τούς ὁδηγοῦσε σέ ἀπώλεια ὄχι μόνο τῆς πίστεώς τους, ἀλλά καί τῆς ἰδιοπροσωπίας τους ὡς Ρωμαίων/Ἑλλήνων. Τό ἀποτέλεσμα θά ἦταν μέ τήν πάροδο τῶν ἐτῶν νά ἀτονήσει καί, ἐν τέλει νά χαθεῖ ἡ διάθεσή τους γιά οὐσιαστική ἀντίσταση τούς κατακτητές. Μέ αὐτή τήν πρακτική ἡ παραχώρηση τοῦ δικαιώματος τῆς διατηρήσεως τοῦ δόγματος, ὄχι μόνο ἀναιροῦνταν ἐπί τῆς οὐσίας, ἀλλά, καί αὐτό εἶναι πολύ ἐπικίνδυνο, λειτουργοῦσε ὡς προπέτασμα καπνοῦ γιά τούς ἀληθινούς σκοπούς τους. Ἔχοντας τήν ψευδαίσθηση ὅτι διατηροῦσαν τό δικαίωμα νά θρησκεύουν ἐλεύθερα δέν ἀντιλήφθηκαν ὅτι μέ τήν ἀποκοπή τους ἀπό τή Μητέρα Ἐκκλησία κινδύνευαν νά ἀπωλέσουν τήν οὐσία τῆς πίστεώς τους. Ἔτσι ἤδη ἀπό τίς ἀρχές τοῦ 14ου αἰῶνα ἔχουμε μία ἐμφανή προσπάθεια γιά ἀπομάκρυνση ἀπό τήν πνευματική, ἀλλά καί διοικητική, σχέση μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο66. Τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο γιά νά ἀποτρέψει αὐτή τήν ἐξέλιξη ἀπέσπασε τήν Ἐπισκοπή Κῶ ἀπό τή Μητρόπολη Ρόδου καί, ἤδη ἀπό τά πρῶτα ἔτη τῆς Ἱπποτοκρατίας, τήν ἔθεσε ὑπό τήν ἄμεση κηδεμονία του, προάγοντάς την ταυτόχρονα σέ ἀρχιεπισκοπή. Σύμφωνα μέ τίς ὑπάρχουσες μαρτυρίες πρῶτος ἀρχιεπίσκοπος Κῶ εἶναι ὁ Γεράσιμος, ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται μέ αὐτόν τόν τίτλο κατά τόν Ἀπρίλιο τοῦ 1330(67). Προχωρώντας τό ἔργο τῆς ἀποκοπῆς τῶν Ὀρθοδόξων ἀπό τίς πηγές πνευματικῆς τους τροφοδοσίας ἔδιωξαν τούς ἐπισκόπους τῶν νησιῶν καί στή θέση τους ἵδρυσαν «φραγκικά ἐπισκοπάτα» καί στή Ρόδο «ἀρχιεπισκοπάτο», ἐνῶ ταυτόχρονα καταλήστευσαν τήν περιουσία τῶν ὀρθοδόξων68. Τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, ἀποστερημένο ἀπό κάθε δυνατότητα δυναμικῆς ἀντιδράσεως, ἐξακολούθησε νά χειροτονεῖ ἐπισκόπους γιά τά νησιά, οἱ ὁποῖοι μόνο περιστασιακά ἐγκαθίσταντο στήν ἕδρα τους. Ἡ κατάσταση βελτιώθηκε κατά τόν 15ο αἰῶνα, ὅταν οἱ περισσότεροι ἐπίσκοποι ἐποίμαναν τή Ρόδο, ἀλλά ὄχι καί τήν Κῶ, στήν ὁποία ὑπάρχει οὐσιαστικό ἐπισκοπικό κενό ἀπό τό 1330 (Γεράσιμος) μέχρι τό 1575, ὁπότε μνημονεύεται ὁ Νίκανδρος ἐκ Κρήτης69. Γιά νά ἀντιμετωπισθεῖ αὐτή ἡ κατάσταση τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο παραχωροῦσε τήν Κῶ σέ ἄλλους Μητροπολίτες, προσωρινά «κατ’ ἐπίδοσιν»70. Ἡ τελευταία μαρτυρημένη ἀναφορά Ἀρχιεπισκόπου Κῶ71, κατά τόν 14ο αἰῶνα, ἦταν στή συνοδική πράξη τοῦ Ἀπριλίου 1343, μέ τήν ὁποία μετετέθη ἀπό τήν «λαχοῦσα» σέ αὐτόν Μητρόπολη Κώου στήν Μητρόπολη Κορίνθου72.

Τό 1452 τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, προσπαθώντας νά ἐπιτύχει τήν ὀρθότερη διαποίμανση τῆς νήσου Κῶ ἀντιμετώπισε διαφορετικά τό πρόβλημα: παραχώρησε τόν τίτλο τοῦ Μητροπολίτου Κώου στόν Μητροπολίτη Ρόδου Ναθαναήλ, ὁ ὁποῖος πρέπει νά χαρακτηρισθεῖ ὡς φιλενωτικός καί εἶχε συμμετάσχει στή Σύνοδο τῆς Φερράρας-Φλωρεντίας κατά τά ἔτη 1438-973. Δύο ἔγγραφα ἀπό τήν περίοδο τῆς ἀρχιερατικῆς διακονίας του ἐξέδωσε ὁ Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς τό 1970 στό ἔργο του «Μελέτες γιά τήν ἱστορία τῆς Ρόδου στά χρόνια τῶν Ἱπποτῶν» (: 9-53)74. Μετά τή ἀπόδοση τοῦ τίτλου τοῦ ἀρχιεπισκόπου Κῶ ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο σέ αὐτόν, ἀπευθύνθηκε πρός τόν μέγα μάγιστρο, Jean de Lastic, ζητώντας νά τοῦ ἀναγνωρισθεῖ αὐτός ὁ τίτλος. Ὁ τελευταῖος καί τό περί αὐτόν συμβούλιο, μέ ἔγγραφο τῆς 4ης Νοεμβρίου τοῦ ἔτους 1452, ἀπέρριψαν αὐτό τό αἴτημα. Ἐπιπροσθέτως, ἀπαγόρευσαν σέ ὁποιονδήποτε ἄλλο νά χρησιμοποιήσει παρόμοιο τίτλο ἢ νά καταλάβει τή μητρόπολη τῆς Κῶ. Ἡ μόνη παραχώρηση πού ἔκαναν ἦταν νά τοῦ ἐπιτρέψουν, μέ εἰδική ἄδεια, νά πηγαίνει στήν Κῶ καί στά γύρω νησιά γιά νά ἐκτελεῖ τά ἀρχιερατικά του καθήκοντα75. Ὡς συνέπεια αὐτοῦ τοῦ ἐγγράφου ἡ ἀρχιερατική ἕδρα τῆς Κῶ πληροῦται μόνο μετά τό 1523, ἔτος κατά τό ὁποῖο ἡ Δωδεκάνησος κατελήφθη ἀπό τούς Ὀθωμανούς. Παρά ταῦτα, παραχωρεῖται ἡ δυνατότητα, στόν μητροπολίτη Ρόδου, νά ἐπισκέπτεται, γιά συγκεκριμένο χρονικό διάστημα τή νῆσο Κῶ, γιά λατρευτικούς καί ποιμαντικούς λόγους ἔπειτα ἀπό ἄδεια τῶν Ἱπποτῶν76 Τό ἑπόμενο ἔγγραφο πού ἐκδίδει ὁ Ζ. Ν. Τσιρπανλῆς, μέ ἡμερομηνία 5 Νοεμβρίου 1452, εἶναι ἡ ἄδεια πού παραχωρεῖ ὁ Jean de Lastic καί τό συμβούλιό του στόν μητροπολίτη Ρόδου Ναθαναήλ νά μεταβεῖ στήν Κῶ καί παραμείνει σέ αὐτή γιά 30 ἡμέρες, ὥστε νά προβεῖ σέ χειροτονίες ἱερέων, διακόνων καί ὑποδιακόνων. Τό ἴδιο ἔγγραφο διατάσσει τούς Ἱππότες διοικητές τῆς Κῶ νά μή δημιουργήσουν προβλήματα στόν Ὀρθόδοξο ἐπίσκοπο κατά τήν παραμονή του στό νησί77. Αὐτό τό πολύ σημαντικό ἔγγραφο ἐπιβεβαιώνει τίς ὑποψίες μας σχετικά μέ τήν ἀντιμετώπιση τῶν πρακτικῶν προβλημάτων τῶν ὀρθοδόξων τῆς Κῶ. Διαπιστώνουμε ὅτι οἱ Ἰωαννίτες, ἂν καί στόχευαν στήν ἀλλοίωση τοῦ ὀρθοδόξου αἰσθητηρίου τῶν κατοίκων τοῦ νησιοῦ, δέν ἀπαγόρευσαν τίς χειροτονίες ἱερέων, ἴσως γιά νά ἀποφύγουν ἔντονες ἀντιδράσεις ἐκ μέρους τῶν νησιωτῶν78. Προφανῶς, ἤλπιζαν ὅτι μέ τήν μόνιμη ἀπουσία ἀρχιερέως κάποια στιγμή τό νησί θά ἔχανε τήν ὀρθόδοξη ταυτότητά του. Τήν ἐποπτεία τῶν ὀρθοδόξων ἱερέων τοῦ νησιοῦ εἶχε ὁ Πρωτοπαπᾶς, ὁ ὁποῖος, κατά κάποιον τρόπο, ἀσκοῦσε τά διοικητικά καθήκοντα τοῦ ἐπισκόπου, ἀλλά, φυσικά, δέν ἦταν δυνατό νά ἀσκήσει τά πνευματικά καί τά λατρευτικά. Ὁ Πρωτοπαπᾶς καί οἱ ἄλλοι ὀρθόδοξοι ἱερεῖς κατέβαλαν φόρο στόν διοικητή καί στόν Λατίνο ἐπίσκοπο τοῦ νησιοῦ. Εἶναι ἐντυπωσιακό τό ὅτι μέ παρόμοιο τρόπο κινήθηκαν καί οἱ Ἰταλοί κατά τόν 20ό αἰῶνα, καθώς μετά τήν κοίμηση τοῦ μητροπολίτου Ἀγαθαγγέλου Ἀρχύτα, τοῦ ἀπό Καρπάθου καί Κάσου, τό 1924, δέν ἐπέτρεψαν τήν τοποθέτηση ἄλλου ἐπισκόπου στό νησί. Ρόλο ἀντίστοιχο μέ τοῦ Πρωτοπαπᾶ τῆς Ἱπποτοκρατίας διαδραμάτισε, γιά 23 ἔτη, μέχρι τήν ἐνσωμάτωση τῆς Δωδεκανήσου καί τήν τοποθέτηση τοῦ Ἐμμανουήλ Καρπαθίου ὡς Μητροπολίτου Κώου, ὁ Πρωτοσύγκελλος τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κώου, ἀρχιμ. Φιλήμων Φωτόπουλος.

-67-