Αφιέρωμα στον Παλαιό Μητροπολιτικό Ναό της πόλεως Δράμας

Η ιστορική παλαιά Μητρόπολη Δράμας
όπου είχαν συγκεντρωθεί οι χριστιανοί
κατά την απελευθέρωση της πόλης το 1913 και επισης κατα την υποδοχη του Βασιλεως Κωνσταντινου ΙΒ΄ την 30 Ιουλιου 1913 επι Μητροπολιτου Αγαθαγγέλου.

► Μιλάει στον «Π.Τ.» ο εφημέριος του Μητροπολιτικού ναού π. Κωνσταντίνος Χλιάρας, Ιστορικός και υποψήφιος Διδάκτωρ Λαογραφίας

► Εικόνες του αγιογράφου και λαϊκού ζωγράφου Στέργιου από το Άνω Νευροκόπι στολίζουν το τέμπλο του ναού

Του Θανάση Πολυμένη

Η ΔΡΑΜΑ είναι μια πόλη, με την ιστορία της να χάνεται στα βάθη του χρόνου. Τελευταία στοιχεία που έχουν εντοπιστεί σε διάφορα σημεία εντός της σημερινής πόλεως, μαρτυρούν ότι κατά την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, υπήρξε αποικία των Φιλίππων. Διάφορα άλλα στοιχεία, μαρτυρούν επίσης ότι είχε κοινωνική ζωή ακόμα παλαιότερα και μάλιστα ορισμένα από αυτά αποδεικνύουν ότι στην περιοχή πολύ κοντά στη σημερινή πόλη, υπήρξε προϊστορικός οικισμός (εργατικές κατοικίες Αρκαδικού).

Σύμφωνα με όσα είναι γνωστά, η πόλη της Δράμας και η περιοχή της, δέχθηκαν από πολύ νωρίς τον λόγο του Ευαγγελίου καθώς γειτνιάζει προς τους Φιλίππους, όπου ο Απόστολος Παύλος το 49 μ.Χ., ίδρυσε την πρώτη χριστιανική εκκλησία επί ευρωπαϊκού εδάφους.

Έχουν μάλιστα βρεθεί τα θεμέλια μεγάλης τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής στον αύλειο χώρο του Ναού της Αγίας Σοφίας Δράμας, ο οποίος σήμερα ανασκάπτεται εκ βάθρων. Η ανασκαφή αυτή έχει αναδείξει σημαντικά ιστορικά στοιχεία για την περιοχή.

Για εννέα περίπου αιώνες, η Δράμα ανήκε εκκλησιαστικά στη Μητρόπολη των Φιλίππων, διοικούμενη από πρωθιερέα του Μητροπολίτη Φιλίππων έως το 900 μ.Χ.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Ναός της Αγίας Σοφίας, θεωρείται ως ο παλαιότερος χριστιανικός ναός στην περιοχή, ενώ αργότερα οικοδομείται ο Ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών (επί της σημερινής οδού Βενιζέλου), ο οποίος ανάγεται στον 14ο αιώνα και εικάζεται ότι συνδέεται με το θάνατο και την πρώτη ταφή της (Γιολάντας) Ειρήνης του Μομφεράτου, δεύτερης συζύγου του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου.

Ο τρίτος παλαιότερος ναός

Αυτά τα λίγα ιστορικά στοιχεία, μας εισάγουν στο κλίμα της εποχής, κατά την οποία λίγο πιο μετά φέρεται να έχει οικοδομηθεί ιερός ναός λίγο πιο πάνω από αυτόν τον Παμμεγίστων Ταξιαρχών, ο οποίος πολύ αργότερα βέβαια, είχε λάβει τον ρόλο του πρώτου Μητροπολιτικού ναού της πόλεως Δράμας και σήμερα είναι ο παλαιός Μητροπολιτικός ναός, αφού στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ανεγέρθη ο σημερινός Μητροπολιτικός ναός.

Σύμφωνα με όσα είναι γνωστά, ο παλαιός Μητροπολιτικός ναός, είναι ο τρίτος παλαιότερος ναός στην περιοχή, μετά από το ναό της Αγίας Σοφίας και το ναό των Ταξιαρχών και αυτό σαφώς έχει τη δική του αξία και ιστορία.

Ο «Π.Τ.», είχε την ευκαιρια  να μιλήσει με τον πατέρα Κωνσταντίνο Χλιάρα, εφημέριο του Μητροπολιτικού Ναού Εισοδίων της Θεοτόκου, Ιστορικό και υποψήφιο Διδάκτωρ Λαογραφίας, ο οποίος και μας παραθέτει σημαντικά ιστορικά στοιχεία.

Όπως σημειώνει ο π.Κων. Χλιάρας, «ο παλαιός Μητροπολιτικός Ναός, γνωρίζουμε ότι βρίσκεται σ’ αυτή τη θέση, από τον 12ο αιώνα με βάση τη βιβλιογραφία. Η παρούσα του φάση όπως είναι σήμερα τουλάχιστον στο εσωτερικό του, είναι μετά το 1830, οπότε μετά από ένα μεγάλο σεισμό που έγινε στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας με επίκεντρο την Ξάνθη, κατεστράφη μέρος του. Από τότε, έχουμε την τοποθέτηση νέου τέμπλου, νέων εικόνων και την υπόλοιπη επίπλωση του ναού».



Εικονογράφοι από το Άνω Νευροκόπι

Αυτό που μπορεί κανείς να θαυμάσει στο εσωτερικό του ναού, είναι το υπέροχο τέμπλο του και οι εικόνες, οι οποίες είναι της λεγόμενης ναζαρινής τεχνοτροπίας, ενώ φιλοξενούνται και εικόνες από τον γνωστό αγιογράφο και λαϊκό ζωγράφο Στέργιο, από το Άνω Νευροκόπι.

«Όταν λέμε Άνω Νευροκόπι, εννοούμε το σημερινό Γκότσε Ντέλτσεφ», διευκρινίζει ο π. Χλιάρας και συνεχίζει: «Το Κ. Νευροκόπι ήταν τότε Ζίρνοβο. Στο Άνω Νευροκόπι  είχε αναπτυχθεί μια σχολή περί της λαϊκής εκκλησιαστικής ζωγραφικής. Οι αγιογράφοι, οι λαϊκοί ζωγράφοι που εργάστηκαν γι’ αυτές τις εικόνες, προήρχοντο κυρίως από εκεί».

Όπως μας εξιστορεί, «επικεφαλής ήταν ο Στέργιος, αγιογράφος από το Νευροκόπι, όπως υπογράφει στις περισσότερες εικόνες, ενώ υποθέτουμε πως ήταν και κάποιοι συνεργάτες του μαζί που ασχολήθηκαν με το έργο αυτό. Έργα του , υπάρχουν σχεδόν σε όλους τους μεταβυζαντινούς ναούς της Μητροπόλεως Δράμας (Αδριανή, Δοξάτο, Χωριστή κτλ.)».

Όπως εξηγεί, «τη δεκαετία του 1930, επί αρχιερατείας Δράμας Βασιλείου, έγινε μερική ανακαίνιση του ναού. Και τούτο διότι αντικαταστάθηκαν οι μεγάλες εικόνες του τέμπλου με τις παρούσες που είναι τώρα, οι οποίες έχουν αγιογραφηθεί σε εργαστήρια του Αγίου Όρους κατά τη ναζαρινή τεχνοτροπία, η οποία ήταν την εποχή εκείνη πολύ χαρακτηριστική και έχει έντονες επιρροές από τη Δύση».

Η ναζαρινή και η βυζαντινή αγιογραφία

Ερωτώμενος για το ποιες είναι οι διαφορές ανάμεσα στις δύο τεχνοτροπίες, ο π. Χλιάρας διευκρινίζει ότι στη ναζαρινή τεχνοτροπία, «οι μορφές είναι πιο φυσικές, πιο φωτογραφικές, νατουραλιστικές θα λέγαμε. Έχουν τρεις διαστάσεις εν αντιθέσει με τη βυζαντινή τεχνοτροπία και ωραιοποιούν το πρόσωπο. Οι αντίστοιχες βυζαντινές εικόνες, βγάζουν μια εντονότερη πνευματικότητα. Οι εκφράσεις, οι μορφές, είναι τέτοιες που δείχνουν διαφορετικά πράγματα σε σύγκριση με τις εικόνες της ναζαρινής τεχνοτροπίας, η οποία θέλει να είναι όσο το δυνατόν πλησιέστερα στην πραγματικότητα και δεν βλέπουμε ισχνές μορφές, αποστεωμένες και ασκητικές όπως στη βυζαντινή τεχνοτροπία. Βλέπουμε εικόνες πιο κοντά στην πραγματικότητα, με μια τάση εξιδανίκευσης, εξωραϊσμού. Παρ’ όλα αυτά, η τέχνη αυτή την εποχή εκείνη θεωρούνταν βυζαντινή. Σκεφτείτε ότι τα έργα αυτά προέρχονται από εργαστήρια του Αγίου Όρους»

Στη Σίψα οι παλιές εικόνες

Όσον αφορά για τις παλαιές εικόνες, ο π. Χλιάρας σημειώνει ότι «οι προηγούμενες εικόνες του τέμπλου του 1830, μεταφέρθηκαν στη Μονή της Σίψας, ενώσω βρισκόταν στη ζωή ο Όσιος Γεώργιος Καρσλίδης. Η εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας στη Σίψα, είναι η εικόνα του τέμπλου του παλαιού Μητροπολιτικού Ναού. Ο Άγιος, ευλαβείτο ιδιαίτερα τις παλαιές εικόνες και γι’ αυτό τις ζήτησε όταν τις αντικατέστησαν με αυτές, να μπουν στο παλιό καθολικό μοναστήρι, όπου επίσης βρίσκεται η εικόνα του Προδρόμου, του Χριστού και η Αγία Ελεούσα».



Η σημερινή μορφή του ναού

Στην ερώτηση για το πώς φτάσαμε στη σημερινή μορφή του παλαιού Μητροπολιτικού ναού, ο π. Χλιάρας μάς εξηγεί ότι, η σημερινή του εικόνα, είναι αποτέλεσμα της κατεδαφίσεως του μισού ναού τη δεκαετία του 1970, μετά την αποπεράτωση του σημερινού νέου Μητροπολιτικού Ναού, ακριβώς δίπλα.

«Τότε πάρθηκε αυτή η απόφαση και κατεδαφίστηκε το μισό του ναού. Σκεφτείτε ότι ο ναός έφτανε μέχρι έξω το δρόμο. Εδώ δε που είναι ο νέος Μητροπολιτικός Ναός, βρισκόταν το παλαιό Επισκοπείο, το οποίο και αυτό με τη σειρά του γκρεμίστηκε για να χτιστεί ο νέος ναός και ξεκίνησε η ανοικοδόμηση του νέου Επισκοπείου, όλα αυτά επί Δράμας Φιλίππου. Η κατεδάφιση όμως του παλαιού ναού, έγινε μετά την ολοκλήρωση του νέου ναού επί Δράμας Διονυσίου. Τότε χτίστηκε ο μεσότοιχος αυτός, για να κλείσει το μισό το οποίο δημιουργήθηκε» εξηγεί ο π. Χλιάρας.

Τα 100 χρόνια Ελευθέρια

Υπάρχει όμως και μια νέα φάση αναπαλαίωσης του παλαιού Μητροπολιτικού ναού, που έγινε επί Δράμας Παύλου. Σύμφωνα με τον π. Χλιάρα, «το 2007, ο μακαριστός Μητροπολίτης μας Παύλος, ξεκίνησε τις εργασίες για την αναπαλαίωση και αποκατάσταση κατά το δυνατόν, του μνημείου αυτού της πόλεώς μας, οι οποίες ολοκληρώθηκαν το 2013. Οπότε και την 1η Ιουλίου 2013, έγιναν τα εγκαίνια εκ νέου του παλαιού Μητροπολιτικού ναού επί τη συμπληρώσει 100 ετών από τα Ελευθέρια της πόλεως.

Ο δε συμβολισμός στην επιλογή της ημερομηνίας ήταν έντονος. Διότι τις ημέρες εκείνες της απελευθερώσεως του 1913, διαδραματίστηκαν όλα τα γεγονότα, εντός του ναού και δίπλα που ήταν το Επισκοπείο, τα γραφεία της Δημογεροντίας κτλ.»

Όπως χαρακτηριστικά μας λέει ο εφημέριος του Μητροπολιτικού ναού Δράμας, «οι Δραμινοί τότε, οι Χριστιανοί της Δράμας που ήταν μειοψηφία, συγκεντρώθηκαν εδώ για το φόβο των σφαγών, αφού έμαθαν τι συνέβη στο Δοξάτο (σ.σ. Σφαγή του Δοξάτου, 30 Ιουλίου1913) και με επικεφαλής τον τότε Δράμας Αγαθάγγελο Κωνσταντινίδη τον Μάγνητα (του οποίου η προτομή βρίσκεται έξω από τον παλαιό ναό), παρέμειναν εδώ για το φόβο των σφαγών και στη Δράμα.

Μόνος ο Αγαθάγγελος εξήλθε της Μητροπόλεως – όσες φορές χρειάστηκε – και αυτός υποδέχθηκε τα πρώτα τμήματα του Ελληνικού Στρατού στην περιοχή της Ταξιαρχίας και από εκεί διά της οδού Βενιζέλου, εισήλθε ο Ελληνικός Στρατός στην πόλη. Εδώ εψάλη η Δοξολογία για την απελευθέρωση της πόλεως».



Μοναδική ενορία!

Ιδιαίτερα τονίζει ο π. Χλιάρας, ότι, «η ιστορικότητα και η σπουδαιότητα του μνημείου αυτού για την πόλη, δεν έγκειται στα γεγονότα μόνο της απελευθερώσεως, αλλά έχει να κάνει και με το εξής: Η Μητρόπολις, καθ’ όλη τη διάρκεια της Οθωμανοκρατίας υπήρξε η μόνη Ενορία στην πόλη της Δράμας. Ο παλαιός Μητροπολιτικός Ναός, μαζί με το παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών, ήταν οι δύο μόνοι ορθόδοξοι χώροι λατρείας σε ολόκληρη τη Δράμα. Το χριστιανικό στοιχείο, εν συγκρίσει με το αντίστοιχο μουσουλμανικό, ήταν ελάχιστο.
Το γεγονός ότι ήταν ο μόνος ενοριακός ναός, έχει να κάνει με το ότι ήταν το κατ’ εξοχήν κέντρο της Ορθόδοξης Κοινότητας της πόλης. Εδώ λάμβαναν χώρα όλα τα κοινωνικά γεγονότα. Οι γάμοι, οι βαπτίσεις, οι κηδείες γενεών Δραμινών, ήταν συνδεδεμένα μ’ αυτόν τον ναό.

Γι’ αυτό και για πολλά χρόνια ακόμα και μετά που χτίστηκε ο νέος ναός, η Μητρόπολη είχε ένα ιδιαίτερο συμβολισμό για τους παλιούς Δραμινούς. Σκεφτείτε ότι μέχρι τη δεκαετία του 1960 και ενώ είχαν γίνει παράλληλα οι νέες ενορίες με την έλευση των προσφύγων κτλ., οι περισσότεροι προτιμούσαν να παντρεύονται στη Μητρόπολη. Γιατί οι παππούδες τους, οι γονείς τους είχαν παντρευτεί εδώ. Τα τελευταία χρόνια αυτό έχει ατονίσει και πλέον έχουμε την αίσθηση των ενοριών πιο έντονη και καλώς όλοι τελούν τα μυστήρια στις ενορίες τους».

Επισκέψεις σχολείων

Χαρακτηριστικό είναι επίσης ότι, τον παλαιό Μητροπολιτικό ναό μπορούν να επισκέπτονται σχολεία και ομάδες τουριστών και να ξεναγηθούν σ’ αυτόν, καθώς, η σημασία του μνημείου αυτού για την πόλη, «είναι ελάχιστα γνωστή ακόμα στους Δραμινούς και αυτό το αντιλαμβανόμαστε κάθε φορά που έρχονται σχολεία, διότι τα περισσότερα παιδιά δεν ξέρουν ότι έχουμε παλιά Μητρόπολη ή δεν ξέρουν ποια είναι η ιστορία αυτού του μνημείου, τι σημαίνει, ποια είναι η αξία της για την ιστορία της πόλης, για τους ανθρώπους της πόλης. Γιατί κακά τα ψέματα, η ιστορία έχει νόημα όταν αφορά τους ανθρώπους της».

Ερωτώμενος για το πώς αντιλαμβάνονται αυτή την ιστορία του ναού οι μαθητές και μαθήτριες που τον επισκέπτονται, ο π. Χλιάρας μας λέει ότι «κατ’ αρχήν ενθουσιάζονται με την εικόνα του επιχρυσωμένου τέμπλου. Και η πρώτη ερώτηση που πάντοτε δέχομαι είναι, αν είναι πραγματικό χρυσό και εξηγώ φυσικά ότι δεν είναι. Από εκεί και πέρα τα παιδιά δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, για το ότι οι εικόνες αυτές είναι διαφορετικές.

Γιατί είναι συνηθισμένα πλέον στο νέο-βυζαντινό στυλ το οποίο μετά τον Κόντογλου καθιερώθηκε σταδιακά και θα έλεγα ότι επιβλήθηκε από την Εκκλησία καθολικά σαν ύφος της σύγχρονης εκκλησιαστικής τέχνης. Τους κάνουν τόσο εντύπωση αυτές οι εικόνες, που για τα παιδικά μάτια είναι πιο ζωντανές, πιο φωτεινές, με πιο έντονα χρώματα και τα κερδίζουν περισσότερο αυτές οι εικόνες, εν συγκρίσει τουλάχιστον με αυτό που έχουμε μάθει στη βυζαντινή τέχνη, την αντιγραφή επικόλληση που παίρνουν παλαιότερα έργα και δημιουργούν πάνω σ’ αυτά».



Η λαϊκή εκκλησιαστική ζωγραφική

Ερωτώμενος για τις εικόνες που βρίσκονται ψηλά στο τέμπλο, ο π. Χλιάρας μας λέει ότι, «την τέχνη αυτή – πέραν των ναζαρινών που είπαμε πριν – στις μικρές εικόνες του τέμπλου, την αποκαλούμε λαϊκή ζωγραφική και υποδιαιρείται σε κοσμική και εκκλησιαστική.

Η λαϊκή εκκλησιαστική ζωγραφική, έχει σπουδαία πράγματα. Διότι οι λαϊκοί ζωγράφοι της εποχής εκείνης, έπαιρναν τις επιρροές από τη Δύση, απ’ αυτά που έβλεπαν που κυκλοφορούσαν, από βιβλία που τυχόν κυκλοφορούσαν, από χαλκογραφίες που ιδιαίτερα ήταν διαδεδομένες μέχρι το 19ο αιώνα. Έπαιρναν αυτά τα στοιχεία, τα μπόλιαζαν με ό,τι ήδη κουβαλούσαν αυτοί από τη συνεχιζόμενη από μάστορα σε μαθητή και ούτω καθ’ εξής βυζαντινή τέχνη που επιβίωνε μέχρι τις μέρες τους και την προσάρμοζαν στην εποχή τους. Γι’ αυτό, αυτή η τέχνη ήταν ζωντανή. Μιλούσε στους ανθρώπους της εκάστοτε εποχής. Και βλέπουμε πολλά τέτοια στοιχεία σ’ αυτές τις εικόνες».

Δείχνοντας μια συγκεκριμένη εικόνα ψηλά στο τέμπλο, η οποία απεικονίζει ή την γέννηση της Παναγίας ή την γέννηση του Προδρόμου, εξηγεί: «Βλέπουμε ότι η γέννηση αυτή είναι μέσα σε ένα οίκημα, το οποίο όμως δεν είναι της εποχής του Χριστού, αλλά ένας οθωμανικός οντάς. Θυμίζει δηλαδή ένα αρχοντικό της εποχής του ζωγράφου. Καταλαβαίνεται δηλαδή πώς επικαιροποιεί το μήνυμα που θέλει να περάσει ο λαϊκός ζωγράφος της εποχής εκείνης; Δεν κάνει μια στείρα αντιγραφή!  Ή σε μια άλλη εικόνα, βρίσκουμε στην γέννηση του Χριστού, να απεικονίζονται με υποδήματα της εποχής του ζωγράφου ή οικήματα να μοιάζουν με μακεδονικά σπίτια της εποχής εκείνης, τα οποία ήταν φυσικά εντελώς άσχετα, με την περίοδο κατά την οποία συνέβησαν τα γεγονότα τα οποία περιγράφουν οι εικόνες».

Στην ερώτηση αν αυτό γινόταν εσκεμμένα για να ενσωματώσει την εικόνα στην κοινωνία της εποχής του, μας λέει ότι δεν γινόταν συνειδητά από τους λαϊκούς ζωγράφους. «Πιστεύω ότι ήταν δεδομένο, με την έννοια ότι, εφόσον οι ίδιοι ζούσαν το συμβάν, θεωρούσαν ότι είναι παρόν στη δική τους εποχή, ως βίωμα. Δεν πιστεύω ότι γινόταν επίτηδες αυτό. Για παράδειγμα, βρίσκουμε άλλες εικόνες – όχι εδώ στο ναό – τους ιεράρχες αγίους, να φορούν περιβολή αρχιερέων της περιόδου και όχι την αρχαιοπρεπή περιβολή με φελόνιο και ωμοφόριο μόνο».

Ερωτώμενος για τα χαρακτηριστικά των εικόνων αυτών, ο π. Χλιάρας μας λέει ότι, «λίγο ή πολύ, το κάθε ένα εδώ μέσα, διηγείται τη δική του ιστορία. Έπειτα οι επιγραφές που έχουν οι εικόνες, πέραν δηλαδή του ονόματος του αγιογράφου σε κάποιες, πέραν των ημερομηνιών πότε φτιάχτηκαν και των δωρητών σε κάποιες άλλες, μας δίνουν πολύτιμα στοιχεία γενικά για την ιστορία της πόλης. Και η έλλειψη αυτών των στοιχείων, λόγω της καταστροφής τους κατά τις τρεις βουλγαρικές κατοχές στον 20ο αιώνα, τα κάνει ακόμα πιο σπουδαία τεκμήρια της τοπικής μας ιστορίας. Γι’ αυτό και ο μακαριστός Παύλος, που τόσο είχε μέριμνα για την ιστορία και τη διατήρησή της, για την ιστορία και τον πολιτισμό, από την πρώτη στιγμή δρομολόγησε άμεσα την αναστήλωση και αναπαλαίωση του παλαιού Μητροπολιτικού ναού. Και πραγματικά όσοι έρχονται να το επισκεφτούν, θαυμάζουν και την ομορφιά αλλά και όλα αυτά τα ιστορικά στοιχεία».

Καθημερινές λειτουργίες

Θα πρέπει τέλος να πούμε ότι, σήμερα πλέον και μετά απ’ όλες αυτές τις εργασίες καθημερινά σχεδόν τελούνται οι Θείες Λειτουργίες στον παλαιό Μητροπολιτικό Ναό στις περισσότερες λειτουργίες. «Για εμάς τους ιερείς που λειτουργούμε εδώ», λέει ο εφημέριος, «είναι πολύ σπουδαίο και συγκινητικό, όταν αναλογιζόμαστε πόσοι ιερείς και επίσκοποι και διάκονοι ανά τους αιώνες, από τον 12ο αιώνα που ξέρουμε ότι υπάρχει εδώ ο ναός, ιερουργούσαν στο ίδιο θυσιαστήριο που ιερουργούμε σήμερα εμείς. Είναι η αίσθηση της συνέχειας της ιεροσύνης – όπως μια σκυταλοδρομία, όπου οι προηγούμενοι παραδίδουν στους επόμενους».

https://www.proinos-typos.gr/i-istoriki-palaia-mitropoli-dramas-opoy-eichan-sygkentrothei-oi-christianoi-kata-tin-apeleytherosi-tis-polis-to-1913-afieroma-ston-palaio-mitropolitiko-nao-tis-poleos-dramas/

ΜΙΑ ΔΙΗΓΗΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΙΝΑΣ ΣΤΗΝ ΔΡΑΜΑ.

 

ΧΡΗΣΙΜΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΔΡΑΜΑΣ ΚΑΙ ΜΙΑ ΔΙΗΓΗΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΙΝΑΣ.

Η Δραμα το 1315 χαρακτηριζοταν ως ''πολίχνιον''. Ειχε Αρχιεπισκοπο τον Καλλίνικο και υπαγονταν στην Μητροπολη Φιλίππων. Το καστρο της Δραμας ειχε τρεις ιερούς ναούς. Ειχε 250 οικιες,1500 κατοικους,146 εβραιους,που κατεγραψε ο εβραιος περιηγητης ραβιννος Βενιαμιν.

1ος ναος των ταξιαρχων,

2ος ναος της Αγιας Σοφιας σημερα, που τοτε ετιματο εις την κοιμηση της Θεοτοκου,

3ος ναος η μητροπολη που σημερα δεν υπαρχει. 

Ειχε η περιοχη τρια μοναστηρια.

1ο μοναστηρι Παναγια Κοσίνιτζα (σημερινη Εικοσιφοινισσα),

2ο μοναστήρι Παναγια Κοριλιωτισσα(πανω στον Κορυλοβο),

3ο μοναστηρι Παναγια Σπηλαιωτισσα κοντα στην Πρισότζιανη(σημερινη Προσοτσάνη) .

Το διοικητηριο ηταν μεσα στο καστρο,στον δευτερο οροφο ηταν εγκατεστημενος ο διοικητης (προκαθημενος), στον τριτο οροφο υπηρχε η αυτοκρατορικη κατοικια.

Υπηρχε φρουρα 50 στρατιωτων,υπηρχε τειχος περιμετρου 850 μετρων,υψους 14 μετρων,παχους απο 1,5 εως 3,5 μετρα.Τα τειχη χτιστηκαν το 1206 απο τον Βονιφάτιο τον Μομφερατικο ,τον βασιλεα της Θεσσαλονικης , τον παππου της αυτοκρατειρας Ειρηνης.

Ο Αγγιτης ποταμος λεγονταν Πάνακας.Κοντα στον Πάνακα ποταμό υπηρχε ιερος ναος του Αγιου Παντελεήμονος.

Η Ειρηνη Παλαιολογινα ή αλλιώς Γιολάντα Μομφερατικού, κόρη του Γουλιέλμου Ζ΄του Μομφερά και της Βεατρίκης της Καστίλλης ,ειχε κληρονομικά δικαιωματα στο βασίλειο της Θεσσαλονίκης,αρα και στην Δράμα.

Το 1284 παντρευτηκε με τον αυτοκρατορα Ανδρονικο Β΄Παλαιολογο,απέκτησαν τεσσερα παιδια . Το 1294 ομως ο αυτοκρατορας ορισε συναυτοκρατορα τον γιο του Μιχαήλ Θ΄Παλαιολογο απο την πρωτη του γυναικα την Αννα της Ουγγαρίας. Την μοναδικη κορη της Ειρηνης την Σιμωνιδα την παντρεψε ο Ανδρονικος σε ηλικια 5 ετων με τον σερβο βασιλεα Στέφανο Μιλούτιν που ηταν 60 ετων! Αυτο το τελευταιο ηταν η σταγονα που ξεχειλισε το ποτηρι και το αυτοκρατορικο ζευγος χωρισε.

Η Ειρηνη εμενε στην Θεσσαλονικη και τα καλοκαιρια τα περνουσε στην Δράμα απο το1303 μεχρι το 1316 που πεθανε λογω υψηλου πυρετου.

Με το πέρασμα των χρόνων αναπτυχθηκε ένας μύθος γύρω από τα αυτοκρατορικά κοσμήματα της Ερήνης. Κάποιοι έλεγαν ότι η κορη της η Σιμωνίδα , γυρίζοντας στη Σερβία , τα πήρε μαζί της. Εκείνη ,όμως , όταν κάποτε ρωτήθηκε το αρνηθηκε κατηγορηματικά. Αυτο εδωσε το έναυσμα και όσοι έκτοτε επισκέφτηκαν την Δραμα- Ανδρονικος Γ΄ Παλαιολογος,Ιωαννης ΣΤ΄ Κατακουζηνός,ο σερβος καισαρ Βόιχνας – όλοι εψαχναν τα περιφημα κοσμηματα της αυτοκράτειρας. Φεβρουαριος του 1415. Ο αυτοκράτορας Μανουηλ Β΄ ο Παλαιολογος εφτασε στην τουρκοκρατούμενη Δράμα για να επιλυσει κτηματικες διαφορες της Ιερας Μονης Βατοπεδιου σε μετόχια της περιοχής. Μετά την μαχη της Αγκυρας το 1402 και την βραχύβια παρακμη του οθωμανικου κράτους είχαν εξομαλυνθεί πρόσκαιρα οι βυζαντινο-τουρκικες σχεσεις . Ετσι ο ελευθερωτης της Δράμας το 1371 και αυτοκρατορας το 1415 ,επισκέφτηκε με νοσταλγία την πολη και συναντησε τον μητροπολιτη Δράμας Δοσιθεο. Τον γνώρισε ως εφημέριο του μονοχωρου ναου των Ταξιαρχων ,οταν ως διοικητης της ΘεσσαλονΊκης έμπαινε έφιππος στην Δραμα στα τέλη του 1371, βάζοντας τέλος στην σερβική κυριαρχία,υπο τις επευφημίες των βυζαντινών κατοικων της. Μετά απο πολλα χρονια οι δυο παλιοι γνωριμοι ξανασυναντήθηκαν. Ο μητροπολιτης κάλεσε τον αυτοκρατορα να εισέλθει στον μονοχωρο ναό που ειχε κτισει σχεδον ενα αιωνα πριν η Ειρήνη Παλαιολογίνα.Εκλεισε την πορτα και εμειναν μονοι τους μεσα στον ναο . Ο αυτοκρατορας κοιταξε κατάματα τον μητροπολιτη και τον ρώτησε αν γνωριζε την τυχη των σμαραγδενιων κοσμηματων . Ο σεβασμιος ιεράρχης με την μακριά ασπρη γενειάδα του ειπε αινιγματικά : << Οπως ο ναος των Ταξιαρχών , που έκτισε η αυτοκράτειρα θα προστατευει πάντα το καστρο της Δράμας, έτσι και τα σμαραγδενια κοσμήματα της θα στολίζουν πάντα την πόλη και την περιοχή της...>> . 

Ο αυτοκρατορας Μανουηλ δεν εμεινε ευχαριστημένος απο την απάντηση και τον ρώτησε ευθεως τι γνωριζε γιά την υπόθεση . Τότε ο ιεράρχης του αποκάλυψε το μυστικό της δραμινής οικογένειας Πασπαλά: μετά απο πρόταση του ορφανοτρόφου Τρύφωνα Κεδρηνού, και με την συμφωνη γνωμη της κράλαινας Σιμωνίδας ,ο Κωνσταντίνος Πασπαλάς ,ο δραμινός ιπποκόμος, λιγο πριν αναχωρησει η νεκρική πομπη της Ειρηνης για την Κωνσταντινούπολη είχε αφαιρέσει απο την σορό τα σμαραγδενια κοσμηματα και στη συνέχεια τα έκρυψε σε μια μυστικη κρύπτη στον μονόχωρο ναό που έκτισε ως προσωπικό της ησυχαστήριο η αυτοκράτειρα Ειρήνη . 

Γιά να μεινουν τα σμαραγδένια κοσμήματα εκεί που θα ήθελε και η ίδια ,εκεί που πάντα τα φορούσε ,εκει που τελειωσε τον επιγειο βίο της ...στην Δράμα που αγάπησε και την ενιωθε δική της , στην πόλη με τα σμαραγδένια νερά.

ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΝΑ ΜΝΗΜΟΝΕΥΕΤΑΙ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΠΟΥ ΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΣΤΟΝ ΙΕΡΟ ΝΑΟ ΤΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΔΙΟΤΙ ΑΦΕΝΟΣ ΜΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΚΤΙΤΟΡΙΣΣΑ ΚΑΙ ΑΦΕΤΕΡΟΥ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΕΤΣΙ  Η ΔΡΑΜΑ ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΗΣ.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΛΗΦΘΗΣΑΝ ΑΠΟ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Θ.ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ ''ΤΑ ΣΜΑΡΑΓΔΕΝΙΑ GIOIELI THΣ ΔΡΑΜΑΣ ,ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΔΙΟΔΟΣ , ΤΕΥΧΟΣ 22,ΙΟΥΛΙΟΣ2022.

''ΘΑ ΤΟ ΦΑΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΣΟΥ ΓΙΟΛΑΝΤΑ'' (ΕΙΡΗΝΗ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΙΝΑ ΤΗΣ ΔΡΑΜΑΣ).

 
Στο  περιοδικο ''Διοδος'' που εκδιδεται στην Δραμα και στο τευχος με αριθμο 19 , του  Ιανουριου 2021, υπαρχει ενα αρθρο για την αυτοκρατειρα Ειρηνη Παλαιολογινα .  Το εγραψε η Σωτη Τριανταφυλλου  Ιστορικος και Συγγραφέας. Παρακατω παραθετουμε μερικα στοιχεια του αρθρου. Εμφανιζει η κυρια Τριαντφυλλου την Αυτοκρατειρα Ειρηνη να μιλα λιγο πριν τον θανατο της την 14 Ιανουαριου 1317.

<< Νομιζω οτι με δηλητηριαζουν σιγα-σιγα με εκχυλισμα μανιταριου. Γεννηθηκα στο Καζαλε ,με προστατευαν η μαμα μου ,ο μπαμπας μου και η αγια Κατερινα. Ημασταν η μεγαλη οικογενεια των Αλεράμιτσι .Με παντρεψαν με εναν χηρο, τον Ανδρονικο, οταν ημουν δωδεκα ετων. Μετα τον γαμο εγινε η βαπτιση μου ,απο Γιολάντα (το ονομα της γιαγιας μου απο την Αραγονια) με ειπανε Ειρηνη. Και απο Μονφερα (το σοι μας ειναι φράγκικο κι εχουμε ριζες καστιλιάνικες) με ειπανε Παλαιολογου. Εκανα 7 παιδια 6 αγορια και ενα κοριτσι την Σιμωνιδα που σε ηλικια 5 ετων την δωσαμε για γυναικα στον κράλη (βασιλιά) της Σερβιας Στεφανο που ειχε ηδη παντρευτει 4 φορες. Η Θεσσαλονικη ηταν το δικο μου βασιλειο,ηταν η προικα μου. Εμενα στην Κωνσταντινουπολη μεχρι που εκλεισα την πορτα της καμαρας μου στον Ανδρονικο. Περιμενα να πεθανει ο Ανδρονικος και οι γιοι μου να μοιραστουν την αυτοκρατορια  οπως κανουμε στην Δυση . Καβγαδιζαμε καθε μερα με τον Ανδρονικο και μου έλεγε  ''θα το φας το κεφαλι σου Γιολαντα''.Με τον καιρο συνηθισα στην Θεσσαλονικη κι οταν ηθελα να απομονωθω, πηγαινα στην εξοχικη μου κατοικια στην Δραμα,μια ωραια επαυλη με ποταμακι.ο Ανδρονικος ειχε σπιουνους που κατεγραφαν ολες μου τις κινησεις.Οι σπιουνοι ειναι που με δηλητηριαζουν με μανιταροζουμο. Αρχισα και γω να τον κακογλωσσευω. Ειπα στον αρχιερεα της Αγιας Σοφιας  στην Δραμα  Ανδρονικος ειναι εκφυλος και αρσενοκοιτης, ο πατηρ Αθανασιος εχασε το χρωμα του.Δεν με επεπληξε για την αθυροστομια μου διοτι κανω δωρεες  στον ναο και δεν θελει να χασει τα λεφτα.Πατησα τα σαραντατρια, η ομορφια μου χαθηκε μαζι με την καλη μου φημη .Το δηλητηριο μου φερνει πυρετους,ειμαι αδυναμη και το μετωπο μου καιει.Δεν θελω να με θαψουν στην Κωνσταντινουπολη καλα ειναι εδω,στην Δραμα ,στον ναο των παμμεγιστων Ταξιαρχων-ελπιζω να μην με πανε στην Αγια Σοφια γιατι εχω γινει ρεζιλι στον ιερεα >>.

Α.Π.

Γιολάντα η Μομφερρατική (αυτοκράτειρα Ειρήνη η Παλαιολογίνα), η Ειρήνη της Δράμας

 

Tον Δεκέμβριο του 1282 ανεβαίνει στον Βυζαντινό θρόνο ο Ανδρόνικος Β΄ ο Παλαιολόγος. Η γυναίκα του Άννα της Ουγγαρίας πεθαίνει το 1281 και του αφήνει δυο γιους.

Λόγοι πολιτικοί και διπλωματικοί στρέφουν το ενδιαφέρον του για εύρεση συζύγου στη Δύση. Η νέα σύζυγος είναι εγγονή του Βονιφάτιου Μομφερρατικού, του Σταυροφόρου της Δ΄ Σταυροφορίας. Ο πατέρας της είχε κληρονομήσει το «Βασίλειο» της Θεσσαλονίκης, γεγονός που δημιουργούσε προβλήματα στον Αυτοκράτορα. Ένας τέτοιος γάμος θα έλυνε αυτά τα ζητήματα, μια και παραχωρήθηκε ως προίκα στη Γιολάντα.

Η νύφη 11 ετών, ο γαμπρός 26 ,παντρεύονται το 1284. Η Γιολάντα παίρνει το όνομα Ειρήνη. Λέγεται ότι ως νέα γυναίκα ήταν όμορφη, γοητευτική, με καλούς τρόπους. Στη συνέχεια όμως έγινε ματαιόδοξη, στριφνή και ζηλιάρα. Κατά βάθος παρέμεινε στη Δυτική κουλτούρα και θεώρηση της ζωής.

Πριν το γάμο ο Ανδρόνικος της ξεκαθάρισε ότι κληρονόμος και διάδοχός του θα ήταν ο πρωτότοκος Μιχαήλ, τον οποίο έστεψε και συναυτοκράτορα το Μάιο του 1294, ενώ στον δεύτερο γιο του απονέμει τον τίτλο του Δεσπότη.

Με την Ειρήνη αποκτά ακόμη τρεις γιους και μια κόρη. Η μητέρα της Γιολάντας, η Βεατρίκη ήταν τρισεγγονή του Ισαακίου Β' Αγγέλου και τρισεγγονή της Ευδοκίας Κομνηνής. Βαπτισμένη ως «Ειρήνη», η δεύτερη αυτή σύζυγος του έδωσε τέσσερα τέκνα:

Ιωάννης 1286-1307, ο οποίος νυμφεύθηκε την Ειρήνη, μία εκ των κορών του υπουργού Νικηφόρου Χούμνου, ενώ απεβίωσε δίχως απογόνους,

Θεόδωρος 1290-1338, ο οποίος διαδέχτηκε την μητέρα του και κατέστη Μαρκήσιος του Μομφερράτου στην Ιταλία, όπου ίδρυσε έναν κλάδο της δυναστείας των Παλαιολόγων.

Σιμωνίς 1294-μετά το 1336, παντρεύτηκε το 1299 τον Στέφανο-Ούρο Β΄ της Σερβίας.

Δημήτριος π.1297-μετά το 1343, κυβερνήτης της Θεσσαλονίκης. Η κόρη του Ειρήνη, παντρεύτηκε τον Ματθαίο Καντακουζηνό.  

Η Ειρηνη σταθερα επιδιωκε  να πείσει τον Ανδρόνικο να διασπάσει σε πριγκιπάτα την Αυτοκρατορία και να τα απονείμει στα παιδιά της. Ο Ανδρόνικος ούτε που διανοείται να συζητήσει κάτι τέτοιο εξηγώντας της ότι δεν θα επιτρέψει ποτέ να γίνει κάτι τέτοιο. Σύμφωνα με τον Γεώργιο Σφρατζή, αδιάκοπα «νύκτα τε καὶ ἡμέρα ἐνοχλοῦσα τὸν βασιλέα καὶ σύζυγον, ἵνα καὶ τοὺς υἱέας αὐτῆς κοινωνοὺς καὶ συμμεριστὰς καταστήσῃ τοῦ κράτους.» Συνεχίζει ο Σφρατζής γράφοντας «ὁ δὲ βασιλεὺς ἀδύνατον εἶναι ἔλεγεν τὴν μοναρχίαν Ῥωμαίων πολυαρχίας ποιῆσαι.». Γράφει σχετικά ο Nicol: η Γιολάντα-Ειρήνη πρότεινε το μοίρασμα της αυτοκρατορίας στους πρίγκιπες της οικογένειας. Αυτό μπορεί να ήταν δυτική συνήθεια, αλλά ερχόταν σε πλήρη ρήξη με την βυζαντινή παράδοση. Ο ιστορικός Γρηγοράς σοκαρίστηκε βαθιά από την ιδέα. Ο αυτοκράτορας απέρριψε ασυζητητί την πρόταση και ξέσπασε οικογενειακός καβγάς. Ο Ανδρόνικος προσπάθησε να ξεκαθαρίσει στην γυναίκα του ότι «κανένας αυτοκράτορας δεν είχε την δύναμη να μετατρέψει την μοναρχία των Ρωμαίων σε πολυαρχία.»

Η προσωπική τους ζωή είναι προβληματική. Ο Ανδρόνικος έχει δυο εξώγαμα παιδιά, άπειρες ερωμένες και ανεξάντλητη σεξουαλικότητα. Η Ειρήνη τον αποκαλεί γέρο-τράγο. Με δάκρυα, υστερίες και γυναικεία κόλπα προσπαθεί να τον πείσει να διασπάσει την Αυτοκρατορία.

Μέσα σ΄ αυτό το κλίμα αποφασίζει να παντρέψει την μόλις 5 ετών Σιμωνίδα με τον κράλη της Σερβίας Στέφανο για λόγους πολιτικούς και διπλωματικούς. Ο Στέφανος ήταν 50 ετών και διήγε έκλυτο βίο, με πολλούς γάμους, ακόμα και διγαμίες. Ο γάμος γίνεται στη Θεσσαλονίκη τον Απρίλιο του 1299, είναι η τελευταία φορά που ο Ανδρόνικος και η Ειρήνη εμφανίζονται μαζί δημοσίως. Το Πάσχα του 1303 εγκαταλείπει τη Βασιλεύουσα και εγκαθίσταται μόνιμα στη Θεσσαλονίκη.

Η Ειρήνη θεωρούσε τη Θεσσαλονίκη ιδιοκτησία της και έκανε δική της εξωτερική πολιτική ανεξάρτητη από τον σύζυγό της. Στη Δράμα είχε κτήματα και εξοχική κατοικία, όπου αποσυρόταν για να ξεκουραστεί. Ο σύζυγός της δεν της είχε πια καμιά εμπιστοσύνη και έψαχνε τρόπους να την κατασκοπεύει.

Η Ειρήνη, σύμφωνα με τον ιστορικό Νικηφόρο Γρηγορά, διέσυρε τον Ανδρόνικο με απίστευτες κατηγορίες και αισχρά υπονοούμενα για την ερωτική τους ζωή και τις πολύ προσωπικές τους στιγμές. Κουτσομπόλευε την προσωπική τους ζωή στους πάντες, ακόμα και στους καλογέρους.

Τα πολιτικά της παιχνίδια ήταν πολύ επικίνδυνα. Χρησιμοποίησε την φιλοδοξία του γαμπρού της κράλη της Σερβίας υποδαυλίζοντας την ιδέα να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη και ολόκληρη τη Μακεδονία. Τον γέμιζε με δώρα και χρήματα ευελπιστώντας να καταλάβουν οι Σέρβοι τη Μακεδονία θεωρώντας ότι αυτό θα ήταν προς όφελος των παιδιών της.

Όταν πια διαψεύστηκαν οι φιλοδοξίες της και τα παιδιά της πήραν άλλους δρόμους, αποφασίζει να γυρίσει στο Παλάτι και να ξαναφτιάξει τη σχέση με τον σύζυγό της. Κάτι τέτοιο όμως ήταν πια αδύνατο να συμβεί. Ο πατριάρχης προσπαθεί να μεσολαβήσει ανάμεσα στο βασιλικό ζεύγος, αλλά ο Ανδρόνικος δεν μπορούσε να συγχωρέσει τις βαριές κατηγορίες για ηθικά παραπτώματα που είχε εξαπολύσει εναντίον του η Ειρήνη και ήταν κοινό μυστικό στη Θεσσαλονίκη.

Επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και αφήνει την τελευταία της πνοή στο σπίτι της στη Δράμα το 1317, μετά από μια σύντομη αρρώστια(υψηλο πυρετο). Μεγάλο μέρος από την τεράστια περιουσία της το διέθεσε για επισκευές του ναού της Αγίας Σοφίας. Παρέμεινε πιστή στο ορθόδοξο δόγμα και εθεωρείτο από τις ευλαβέστερες Ορθόδοξες Αυγούστες.

Γιώτα Ιωακειμίδου*

Φιλόλογος.

https://www.schooltime.gr/2018/10/05/giolanta-i-momferatiki-autokrateira-eirini-i-palaiologina-eirini-tis-dramas/

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΕ ΤΗΝ ΔΡΑΜΑ , ΕΖΗΣΕ ΚΑΙ ΠΕΘΑΝΕ ΣΤΗΝ ΔΡΑΜΑ

(β' δημοσίευση)
Γιολάντα του Μομφερράτου   ή αλλιως  Ειρήνη η Μομφερατική.
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση 1274    Κασάλε Μονφεράτο
Θάνατος 1317   Δράμα
Υπηκοότητα Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Θρησκεία Καθολικισμός

Πληροφορίες ασχολίας

Ιδιότητα μονάρχης

Οικογένεια

Σύζυγος Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος
Τέκνα Θεόδωρος Α΄ του Μομφερράτου
Σιμωνίς Παλαιολογίνα
Δημήτριος Παλαιολόγος
Ιωάννης Παλαιολόγος
Γονείς Γουλιέλμος Ζ, Μαρκήσιος του Μομφερά και Βεατρίκη της Καστίλης, Μαρκησία του Μομφερά
Αδέλφια Μαργαρίτα του Μομφερά
Ιωάννης Α΄, Μαρκήσιος του Μομφερά
Οικογένεια Οίκος των Αλεράμιτσι
Αξιώματα και βραβεύσεις
Αξίωμα Βυζαντινός αυτοκράτορας(1284–1317)
Ιστορικες  Λεπτομερειες

Η Γιολάντα του Μομφερράτου (1274 – 1317) μέλος του Οίκου των Αλεράμιτσι ήταν δεύτερη σύζυγος του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου.

 Η Γιολάντα ήταν κόρη του Γουλιέλμου Ζ΄ του Μομφερράτου και της δεύτερης συζύγου του Βεατρίκης του Οίκου της Ιβρέας, κόρης του Αλφόνσου Ι΄ της Καστίλης.

 Το 1284 ο χήρος από τον πρώτο γάμο του με την Άννα της Ουγγαρίας Ανδρόνικος Β΄, νυμφεύτηκε την Γιολάντα που μετονομάστηκε σε Ειρήνη ως αυτοκράτειρα.

 Ο Ανδρόνικος Β΄ και η Ειρήνη ήταν μακρινά ξαδέλφια, απόγονοι του Ανδρόνικου Άγγελου. 

Η μητέρα της Γιολάντας Βεατρίκη ήταν τρισέγγονη του Ιωάννη Β΄ Αγγέλου και της Γιολάντας, 5ης απογόνου του Ιωάννη Β΄ Κομνηνού.

 Η Γιολάντα μετέφερε τα δικαιώματα του Μομφερράτου στο βασίλειο της Θεσσαλονίκης. Αργότερα αποδείχθηκε η Μαρκιωνία του Μομφερράτου δεν διέθετε άρρενες κληρονόμους της δυναστείας των Αλεράμιτσι και οι γιοι της Γιολάντας το κληρονόμησαν μετά τον θάνατο του αδελφού της Ιωάννη Α΄ του Μομφερράτου.
Στο μεταξύ, η βασίλισσα Ειρήνη, που είχε περάσει πολύ καιρό στη Θεσσαλονίκη, αποφάσισε, την περίοδο αυτή, να πάει στην πολίχνη της Δράμας, κάτι που συνήθιζε και από παλιά, για λόγους αναψυχής, όταν βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη.

 Ενώ, λοιπόν, ήταν εκεί, την έπιασε κακός πυρετός ο οποίος γρήγορα της οδήγησε στον θάνατο. Όταν ήρθε και η Κράλαινα ,βασιλισσα των Σερβων, Σιμωνιδα Παλαιολογινα,από τους Τριβαλλούς για το πένθος στης μητέρας της, διακομίστηκε το λείψανο στη Κωνσταντινούπολη, όπου και τάφηκε στη μονή του Παντοκράτορα .
Νικηφόρος Γρηγοράς (1295 − 1360).

Η Αυτοκράτειρα Ειρήνη ζούσε από το 1303 στη Θεσσαλονίκη. Στα τέλη του 1316 έφτασε στην πόλη της Δράμας, όπου υπήρχαν βασιλικά κτήματα και επαύλεις και συνήθιζε να μεταβαίνει για αναψυχή. Μετά από σύντομη ασθένεια πέθανε εκεί το έτος 1317.

 Ο Ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών Δράμας  που ανάγεται στον 14ο αιώνα, εικάζεται ότι συνδέεται με τον θάνατο και την πρώτη ταφή της Ειρήνης. 

Μετά το θάνατό της, μια στρατιωτική αποστολή ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη για να την μεταφέρει από τη Δράμα. Ετάφη στην Κωνσταντινούπολη.

              ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΣ Β΄ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ
Οικογένεια
Με το γάμο της με τον Ανδρόνικο Β΄ Παλαιολόγο απέκτησε:
Ιωάννης Παλαιολόγος, νυμφεύτηκε την κόρη του Νικηφόρου Χούμνου.
Θεόδωρος Α΄ του Μομφερράτου
Σιμωνίς Παλαιολογίνα, παντρεύτηκε τον Στέφαν Ούρο Β΄ Μίλουτιν
Δημήτριος Παλαιολόγος, κυβερνήτης της Θεσσαλονίκης, κόρη του ήταν :
Ειρήνη, παντρεύτηκε τον Ματθαίο Καντακουζηνό.
Τρία άλλα τέκνα, ο Βαρθολομαίος, η Θεοδώρα και ο Ισαάκιος απεβίωσαν νωρίς.(Από τη Βικιπαίδεια).

Επιθυμώντας να ακολουθήσει το λατινικό τυπικό, η Ειρήνη ζήτησε η Αυτοκρατορία να μοιραστεί μεταξύ όλων των τέκνων του Ανδρόνικου Β΄, ώστε να εξασφαλίσει με αυτό τον τρόπο μερίδιο κληρονομιάς και για τα δικά της τέκνα, σε βάρος του Μιχαήλ Θ΄. Όταν ο Ανδρόνικος Β΄ αρνήθηκε, η Ειρήνη εγκατέλειψε την Κωνσταντινούπολη με τους γιους της και εγκαταστάθηκε στην Θεσσαλονίκη, από όπου δεν έπαψε να μηχανορραφεί σε βάρος του συζύγου της[5]. Απεβίωσε εκεί το 1317.
https://wikiwand.com/el/

Η περιοχή της Δράμας έχει σημαντικούς δεσμούς με το Βυζάντιο.

Ακόμα και σήμερα διασώζονται τα Βυζαντινά τείχη, ο ναος της αγιας Σοφιας ,ο ναος των Αρχαγγελων, κυρίως αλλά και άλλα μνημεία.

Η Δραμα συνδέεται με την αυτοκρατορική οικογένεια των Κομνηνών (12ος αιώνας), η οποία κατείχε κτήματα στην περιοχή. 
Με τη μεσαιωνική Δράμα συνδέονται επισης ο κουροπαλάτης Αλέξιος Μανιάκης  και οι αυτοκρατορικές οικογένειες των Κομνηνών (Αλέξιος Κομνηνός, νόθος γιος του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού,12ος αι.) και οι  Παλαιολόγοι.

Με τη Δράμα συνδέονται επίσης δύο σημαντικές προσωπικότητες, η αυτοκράτειρα Ειρήνη - Ιολάνδη Παλαιολογίνα, ιδιοκτήτρια της περιοχής κληρονομικώ δικαιώματι (πέθανε στην πόλη γύρω στα 1317) και η Ελένη Ευφημία, κόρη του Καίσαρα Βοίχνα, ποιήτρια.(Αναδημοσίευση από την δραμινή εφημερίδα "Ψίθυροι".)
Ίσως να μην πέφταμε έξω εάν υποθέταμε ότι η αυτοκράτειρα Ειρήνη όταν ερχόταν στην Δράμα έμενε στην έπαυλη των Κομνηνών ,μιας και ήταν απόγονος Κομνηνών ,όπως πιθανόν και εκεί να άφησε την τελευταία της πνοή. Ερώτημα που μένει να απαντηθεί  είναι το που βρισκόταν αυτή η έπαυλη.

 Τα Βυζαντινά Ανάκτορα ("βασίλεια") της Θεσσαλονίκης, σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, καταστράφηκαν στη μεγάλη λαϊκή εξέγερση των "Ζηλωτών" κατά του "Πρωτοστάτορα" (διοικητή) της Θεσσαλονίκης Θεόδωρου Συναδινού και των πλούσιων αρχόντων της πόλης, το καλοκαίρι του 1342.

             Η ανάμνηση του "παλατιού" έμεινε όμως στη λαϊκή παράδοση. 

Έτσι, όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη (1430), ονόμασαν τη συνοικία του ναού του Προφήτη Ηλία "Μπαλαάτ", που ίσως είναι η ελληνική λέξη "παλάτι", παραφρασμένη.

 Όταν μάλιστα μετέτρεψαν το ναό σε μουσουλμανικό τέμενος ("τζαμί"), το ονόμασαν "Εσκή-Σεράι τζαμί" (=τζαμί των Παλιών Ανακτόρων) και "Σαραλή τζαμί". Άλλωστε και οι Τούρκοι κοντά στον ίδιο χώρο έκτισαν και το ανάκτορο του Τούρκου διοικητή της πόλης, το "Κονάκι". 

Αλλά και το μεταγενέστερο Διοικητήριο,  που κτίσθηκε το 1891, πάλι την ίδια περιοχή τοποθετήθηκε, για να είναι σύμφωνο με την παράδοση που θέλει "επίσημο" το χώρο της περιοχής του ναού του Προφήτη Ηλία. 

Πολλά στοιχεία συνηγορούν στο ότι ο ναός του Προφήτη Ηλία κτίστηκε πάνω σε ερείπια των βυζαντινών ανακτόρων της Θεσσαλονίκης. Από αρχαιολογικές ανασκαφικές έρευνες μικρής κλίμακας που έγιναν γύρω από το ναό, διαπιστώθηκε πως είναι θεμελιωμένος κατά ένα μεγάλο μέρος σε βράχο και κατά το άλλο σε ερείπια παλιών κτισμάτων, πολλά μαρμάρινα στοιχεία των οποίων  υπάρχουν και ακόμα σήμερα στη γύρω περιοχή. Η θεμελίωση αυτή του ναού πάνω σε ανομοιογενή βάση ήταν η αιτία των πολλών ζημιών και ρηγματώσεων που έπαθε με την πάροδο των χρόνων, γεγονός που ανάγκασε να ληφθούν μέτρα για την προστασία του κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, με την κατασκευή τεράστιων λίθινων αντηρίδων, που κατεδαφίσθηκαν μετά τη ριζική αναστήλωση του μνημείου.

Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ  ΣΤΗΝ ΔΡΑΜΑ ;

Σύμφωνα  με τις σύγχρονες αρχαιολογικές γνώμες (Νοε 2019)  είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστεί  επακριβώς  η θέση του  κτίσματος που χρησίμευε ως αυτοκρατορικό ενδιαίτημα. Το πιο πιθανό  είναι να βρισκόταν  μέσα  στο φρούριο  της Δράμας. Το φρούριο αυτό  ορίζεται από τα απομεινάρια των τειχών που περικλείουν μια έκταση 40 περίπου στρεμμάτων. Ο ναός της Αγίας Σοφίας  είναι το μόνο βυζαντινό κτίριο που διατηρείται  από εκείνη την εποχή.